(Bài này đã đăng trên báo SGTTsố 89 ngày 4.8.08 )
...........Chỉ chưa đầy 2 năm, từ sau tết Đinh Hợi đến nay , người tiêu dùng sữa bột ở VN đã phải hứng chịu nhiều lần tăng giá .Nhưng dù sữa có đắt thêm lên từ 10% đến 20% , họ cũng “cắn răng” mua vì con cái đã lỡ quen khẩu vịsữa bột rồi . Việc tăng giá sữa của hầu hết các hãng nhập khẩu cũng như sản xuất trong nước khiến cho các bà mẹ lo lắng nhiều bề . Giá sữa tăng có nghĩa là khoản “đầu tư” cho “thế hệ tương lai” sẽ tốn kém Hơn rất nhiều và trở thành gánh nặng cho nhiều gia đình công nhân ,viên chức nghèo .
............Những nghịch lý trong việc sử dụng sữa bột
Việc sử dụng sữa bột tại Việt Nam cũng như nhiều nước khác trên thế giới đã dẫn đến không ít nghịch lý. Nghịch lý trước tiên là việc đáng lý ra chỉ những dân nhà giầu lắm của mới xài các loại sữa bột hàng hiệu đắt tiền thì trong thực tế lại có những người chẳng khá giả gì cũng "sính" những mác sữa ngoại chất lượng cao như Abbott, Dumex , Mead Johnson…Lẽ tất nhiên đấy là những người giầu lòng thương con , mong muốn con mình được uống thứ sữa tốt nhất nên họ sẵn sàng vì con tiết giảm mọi thứ chi tiêu khác để mua cho được .Tôi đã thấy một đôi vợ chồng trẻ trong xóm lương tháng cả hai cộng lại chưa quá 200 đô, nhưng đã dám đi siêu thị bê về cả chục hộp sữa EnfaPro có A+. Cô vợ phân bua với hàng xóm ,giọng hể hả :"Em sợ giá tháng tới sẽ tăng, với lại sữa này có dưỡng chất tăng cường trí thông minh ,đắt hơn loại không có A+ có 20 chục ngàn à ! ". Ôi chỉ vì quá tin theo giọng lưỡi quảng cáo của nhà sản xuất mà lắm bà mẹ đã cả tin mua cho trẻ uống bất kể giá thành của các hãng sữa lớn cứ thế đua nhau đội lên .Giá như Việt Nam ta có được cơ quan kiểm nghiệm tối tân và đầy đủ quyền hạn như FDA của Mỹ thì cái chuyện bổ sung DHA ,ARA và Tourine "giúp trẻ thông minh vượt trội ,tăng cường trí tuệ" không thể dễ dàng qua mặt người tiêu dùng để nâng giá hàng cao như thế .Một nghịch lý thứ hai rất đáng phải suy nghĩ là nước ta hiện nay còn nghèo ,thu nhập tính theo đầu người mới chỉ đạt 750 USD/năm đứng cùng nhóm với Lào, Myanmar và Đông Timor. Trong khi đó, những nước Đông Nam Á khác như Indonesia,Thái Lan,Phillipines đã thoát nhóm có thu nhập thấp và gia nhập nhóm có thu nhập mức trung bình (1.000USD). Không thể so được với Singapore vì nước nàu đã vượt lên nhóm thu nhập cao (trên 10.000USD). Phải viện dẫn các chi tiết đó để các bạn thấy được gánh nặng giá sữa đối với người tiêu dùng ở nước ta là rất lớn . Ngay cả việc dùng sữa bột trong nước sản xuất cũng chỉ giảm thiểu phần nào ngân sách gia đình chứ thay đổi được bao nhiêu phần trăm con số chi phí nhà nước phải bỏ ra để nhập nguyên liệu chế sữa bột về.Trong thực tế các công ty sữa VN đang theo I trong 2 cách sản xuất.Họ mua nguyên liệu từ các nhà cung cấp nước ngoài về pha trộn thêm các chất bổ sung hoặc đặt mua nguyên liệu đã pha trộn sẵn từ nhà cung cấp, đem về đóng gói và phân phối. Theo số liệu ước tính của Nutifood, mỗi năm Việt Nam đã chi mất khoảng 11.700 tỉ đồng để nhập sữa các loại. Vậy tại sao phụ nữ Việt Nam không sử dụng chính nguồn sữa mẹ của mình để nuôi con ? Qua nhiều công trình khảo cứu chuyên sâu , các nhà khoa học đã công bố rằng việc cho con bú sữa mẹ rất tốt và tốt vượt trội so với sữa bột .Đó là vì trong sữa mẹ có chứa rất nhiều chất bổ dưỡng ,kể cả chất kích thích tố cần thiết cho em bé. Đặc biệt là trong sữa mẹ có chứa các chất kháng thể quí giá trong việc ngăn ngừa các chứng bệnh nhiễm trùng vì khi cho em bé bú thì hệ thống miễn nhiễm của em bé sẽ tăng nhiều hơn.Mặt khác, dùng sữa mẹ tiết kiệm được tiền trong vấn đề mua sữa, cũng như các bình sữa.Vì thế việc cho em bé bú rất cần thiết, đặc biệt là trong 6 tháng đầu tiên. Nhiều nghiên cứu khác cũng cho thấy rằng, nếu đưá bé nào được hoàn toàn bú bằng sữa mẹ thì em bé đó sẽ thông minh hơn và khoẻ mạnh hơn. Bên cạnh đó cũng sẽ tạo được những tình cảm giữa người mẹ và đứa trẻ. Từ đó, người ta nhận ra việc cho em bé bú sữa mẹ, không những cần thiết cho em bé mà còn cả người mẹ nữa .
Sữa bột là sản phẩm nhân đạo hay nguồn tai họa ?
Ban đầu sữa bột chỉ được phổ biến ở các nước phương Tây ,chủ yếu chỉ những người giầu có sống tại các thành phố ,thị trấn mới đủ khả năng mua dùng. Khỏang 50 năm trở lại đây , nhiều người nghèo tại các nước kém phát triển còn rất xa lạ với những áp phích quảng cáo sữa bột .Họ thèm khát nhìn các hộp sữa mang hình ảnh những bà mẹ da trắng cười tươi tắn đang cho con bú - những đứa trẻ bụ bẫm ,dễ thương biết bao .Chỉ khi sữa bột được công nghiệp hóa và sản lượng tăng nhiều làm nảy sinh cạnh tranh gay gắt ,các nhà tư bản nghĩ đến việc xoay hướng nhắm tung sản phẩm sang các nước chậm phát triển.Cơ hội đến với họ vào thế kỷ 20 khi thiên tai,dịch bệnh liên tiếp xẩy ra trên thế giới .Các ông chủ lớn đã mau chóng theo chân những đoàn cứu trợ nhân đạo để tặng không , biếu không hàng chục tấn sữa bột .Những người nghèo cầm các bao sữa ,các hộp sữa bột trong tay mà không tin nổi đó là sự thực . Không chỉ thế , các công ty sữa còn tinh vi hơn nữa trong quảng cáo . Họ đem sữa bột biếu không cho các nhà bảo sanh .Các bà mẹ trẻ xuất viện thì ai cũng được tặng dăm hộp sữa bột về nhà xài .Các nhà sản xuất sữa "thương người"đến mức không chỉ tặng sữa mà còn cho thêm bình nhựa cùng núm vú cao su . Cách tiếp thị chu đáo đó đã đem lại hiệu quả rất cao.Phụ nữ những nước nghèo thay đổi hẳn cách nuôi con truyền thống .Thay vì dùng sữa mẹ ,họ chuyển sang dùng sữa bột với suy nghĩ “Chắc sữa bột có thể thay thế hoàn toàn cho sữa mẹ, con họ cũng sẽ béo tốt ,khỏe mạnh,thông minh như lời quảng cáo và cho con bú bình là nếp sống tiến bộ của thế giới văn minh ." Và rồi cho dù không đủ khả năng , họ vẫn cố xoay xở mua cho con những hộp sữa đắt bằng thu nhập cả tuần lao động của mình bất kể những lời chú thích của nhà sản xuất ghi ở giấy dán trên vỏ hộp phải dùng đúng theo liều lượng tùy tăng trọng và thời gian cũng như điểu kiện vệ sinh .Thế nhưng hầu như phần đông các bà mẹ thường không nắm được quy định này vì không xem kỹ chú thích hoặc do không biết chữ . Sự cả tin thiếu hiểu biết như thế là hiệu quả của chiến dịch quảng cáo ồ ạt quy mô đi kèm với những sản phẩm biếu không đã dẫn đến hậu quả rất đáng tiếc cho trẻ thơ.
..........Theo dõi những con số trẻ em chết ở nhiều nơi khác nhau trên thế giới, Tổ chức sức khỏe thế giới (OMS) đã đi đến kết luận là bệnh tiêu chảy gây tử vong cho nhiều trẻ em tại các vùng quê tại các nước nghèo , bắt nguồn từ việc sử dụng sữa bột thiếu vệ sinh . Người ta lên án sữa bột ,xem nó như một thủ phạm chính gây ra cái chết của hàng triệu trẻ em nghèo tại các nước chậm tiến , đặc biệt là châu Phi , nơi nạn đói thường xuyên xẩy ra và bi kịch này vẫn còn kéo dài đến bây giờ .Tại các vùng khô cạn hạn hán quanh năm ,các bà mẹ không thể kén chọn nguồn nước sạch.Họ múc nước sông đục ngầu,ô nhiễm rác rưởi ,tắm rửa , giặt giũ …đem về pha sữa cho con .Đói nghèo khiến họ phải dè xẻn củi lửa nên nước đun chưa đủ sôi .Việc tráng nước nóng bình sữa và ngâm núm vú cao su trong nước nóng để tẩy trùng bị xem là không cần thiết vì phí phạm .Do vậy ,nhiều trẻ em bị tiêu chảy là điều không thể tránh khỏi.Mặt khác ,cũng vì nghèo đói, người mẹ không cho con dùng sữa đúng liều lượng , họ tiết giảm khẩu phần của con .Thay vì một hộp sữa dùng trong vài ngày đã bị kéo dài đến vài tuần dẫn đến hậu quả trẻ em bị suy dinh dưỡng rồi chết do không còn đủ sức đề kháng với các bệnh tật cơ hội .Số trẻ tử vong hàng năm lên đến hàng triệu em .
........Kết luận của OMS đã được dư luận thế giới sôi nổi lên tiếng ủng hộ ở nhiều nước với những phương cách khác nhau : kiện tụng , bài xích , ủng hộ, xô xát, đập phá… Ở một vài nơi lực lượng an ninh đã phải can thiệp. WHO và UNICEF nhận thấy rằng họ cần phải ngăn chặn việc chuyển sang nuôi con bằng cách cho bú bình và cùng với các tổ chức khác, đã xây dựng Luật quốc tế về tiếp thị các sản phẩm thay thế sữa mẹ.Luật quốc tế đã được Đại hội đồng Y tế Thế giới thông qua ngày 21/5/1981, như một khuyến nghị sức khỏe cộng đồng không bắt buộc. Luật đã được dùng như một lời nhắc nhở các chính phủ và cán bộ y tế và các nhà hoạch định chính sách về các lợi ích cứu sống sinh mạng của việc nuôi con bằng sữa mẹ. Luật quốc tế về tiếp thị các sản phẩm thay thế sữa mẹ, nếu được thực thi đầy đủ, sẽ loại bỏ việc quảng cáo các sản phẩm thay thế sữa mẹ, quà tặng miễn phí... và những đứa trẻ trên khắp thế giới sẽ có cơ hội cho một sự khởi đầu tốt nhất trong cuộc đời. Các sản phẩm thay thế sữa mẹ khi đó có thể được dùng cho các trường hợp hiếm hoi cần thiết trong y tế để có thể cứu sống chúng.Tuy nhiên, việc giám sát và tuân thủ vẫn còn xa so với lý tưởng. Trong khi đó các công ty sữa tiêu hàng triệu đô-la để có thị phần (ước tính khoảng 20 tỷ đôla Mỹ ) và tìm mọi cách để lách Luật.
.........Tuyên ngôn Innocenti 1990 ra đời
.........Tuyên ngôn Innocenti được ra đời vào năm 1990 khi các nước thành viên trong WHO và UNICEF họp tại Florence, Italy .Tuyên ngôn Innocenti đã hoạch định ra một chương trình nuôi dưỡng và bảo vệ sức khoẻ trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ trên toàn cầu nhằm thúc đẩy các nước hiện thực hoá quyền con người cho thế hệ hiên tại và cả tương lai. Hai tiêu chí chiến lược mà Tuyên ngôn Innocenti nhắm tới là khuyến nghị các nước thực hiện những nguyên tắc, mục tiêu của Luật quốc tế về kinh doanh các sản phẩm thay thế sữa mẹ và tiến đến ban hành luật bảo vệ quyền nuôi con bằng sữa mẹ cho các bà mẹ phải đi làm kèm theo các biện pháp để thực thi luật này.Theo WHO, việc nuôi con bằng sữa mẹ được thực thi sẽ giảm 22% tỉ lệ trẻ sơ sinh tử vong hàng năm (tương đương với 1 triệu trẻ trên toàn thế giới). Trẻ cần được bú sớm hoàn toàn trong 6 tháng đầu và tiếp tục cho bú cùng với thức ăn bổ sung đầy đủ cho tới năm 2 tuổi hoặc lâu hơn.
Ngày 22 tháng 12 năm 2005 tại Florence , Italia ,nhân kỷ niệm lần thứ 15 ngày ra đời tuyên ngôn Innocenti 1990 ,các đại biểu tham gia buổi lễ đã họp lại để xem xét ,đánh giá hành tựu, thách thức đối với chương trình trong các năm qua .Hội nghị nhận thấy rằng trong 15 năm kể từ khi thông qua Tuyên ngôn Innocenti đầu tiên 1990, thế giới đã đạt được những tiến bộ đáng kể trong việc cải thiện các thực hành nuôi dưỡng trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.Tuy nhiên, những thực hành nuôi dưỡng không hợp lý như không nuôi con bằng sữa mẹ và cho trẻ ăn bổ sung không hợp lý là mối đe doạ lớn nhất đối với sức khoẻ và sự sống còn của trẻ em trên toàn cầu. Tuyên ngôn Innocenti 2005 được thông qua với sự nhất trí rằng những hành động bảo vệ , khuyến khích và ủng hộ việc nuôi con bằng sữa mẹ là vô cùng cấp thiết và cần làm ngay nhằm bảo đảm trẻ em có được khởi đầu tốt đẹp nhất trong cuộc đời, từ đó đảm bảo đạt được mục tiêu phát triển thiên niên kỷ đến năm 2015 .
........Mong mỏi của phụ nữ cho con bú sữa mẹ còn vướng mắc nhiều điều
Dẫu biết rằng sữa mẹ rất tốt cho con và người mẹ cũng được lợi rất nhiều, nhưng trong thời buổi hiện nay, người phụ nữ cũng phải gánh vác công việc xã hội ,phải bươn trải kiếm sống, phụ giúp thu nhập gia đình. Cần thông cảm rằng người mẹ đang nuôi con nhỏ mà phải đi làm thì thật là khó khăn trong việc cho con bú.Việc thuê vú em thay thế mẹ cho trẻ bú ở nước ta ngày trước chỉ có thể làm được đối với các gia đình khá giả nơi thành phố hoặc số ít nhà giàu vùng nông thôn. Nhưng nguy cơ lây nhiễm bệnh từ sữa mẹ người lạ cho trẻ là điều phải tính đến .Khi xưa người ta thường chỉ chọn vú em ở những người mẹ có con so chứ không mướn vú em với những người có con rạ .Từ đó phần nào bớt đi mối lo nhiễm bệnh từ người vú nuôi trẻ. Trong hoàn cảnh ngày nay khi căn bệnh AID đang hoành hành như một đại dịch tại các nước đang và kém phát triển thì rất ít ai dám nghĩ đến chuyện mướn vú em cho con mình . Vì những nguyên nhân khách quan lẫn chủ quan,việc nuôi con bằng sữa mẹ ngày càng giảm đi cho dù hàng năm cứ đến đầu tháng 8 tổ chức Y tế thế giới (WHO) đều phát động trên toàn thế giới “Tuần lễ thế giới nuôi con bằng sữa mẹ” để cổ xúy các bà mẹ cho trẻ bú sữa mình . Nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ vẫn còn là mơ ước của nhiều phụ nữ nếu như không hóa giải được khó khăn đời sống ,thành kiến xã hội và sức ép rất lớn từ các tập đoàn sản xuất sữa bột trên thế giới .Họ đem sữa bột đến với người nghèo qua lớp áo nhân đạo khiến cho các bà mẹ một khi que sử dụng rồi thì không thể bỏ được nữa .Các hãng sữa còn tài trợ cho cả nhà nước trên nhiều lãnh vực nhân đạo để rồi mặc sức cho họ quảng cáo rộng rãi khiến cho cuộc đụng độ giữa sữa mẹ và sữa bột trở thành một cuộc chiến tranh không cân sức.
.........Sang thế kỷ 21,cuộc chiến tranh sữa vẫn còn tiếp diễn trong các bối cảnh khác nhau.Năm 2006 , chính phủ Philippine áp đặt một bộ luật do Tổng thống Gloria Arroyo ban hành với mục đích hạn chế các quảng cáo rằng:” Sữa bột công thức mới khiến trẻ khỏe mạnh hơn, thông minh hơn” đã gặp những trở ngại ở cả trong lẫn ngoài nước .Ngày 19/6 /2007, tòa án tối cao phải lắng nghe lời cáo buộc của Hội Chăm sóc sức khỏe và Dược phẩm Philippines với động thái của chính phủ về quảng cáo sữa bột trong lúc nhiều bà mẹ để ngực trần xuống đường để ủng hộ việc dùng sữa mẹ ở bên ngoài. Và Phòng Thương mại Mỹ trước đó cũng có gửi một bức thư cho bà Arroyo yêu cầu xem xét lại lệnh hạn chế quảng cáo nếu không sẽ ảnh hưởng tới việc đầu tư vào Philippines. Chỉ một ví dụ thực tiễn đó thôi cũng đủ cho người ta thấy viễn ảnh giảm thiểu số người cho con dùng sữa bột ,trên thế giới nói chung và tại các nước nghèo nói riêng ,khó khăn như thế nào.Thế nên ,cho dù trên nhãn bất kỳ hộp sữa bột cũng đều có khuyến cáo: "Sữa mẹ là thức ăn tốt nhất cho sức khoẻ và sự phát triển toàn diện của trẻ nhỏ" song các bà mẹ chúng ta thường chỉ nhìn vào giá tiền cùng những lời quảng cáo hấp dẫn mỗi khi mua sữa cho con mình .
...........Chỉ chưa đầy 2 năm, từ sau tết Đinh Hợi đến nay , người tiêu dùng sữa bột ở VN đã phải hứng chịu nhiều lần tăng giá .Nhưng dù sữa có đắt thêm lên từ 10% đến 20% , họ cũng “cắn răng” mua vì con cái đã lỡ quen khẩu vịsữa bột rồi . Việc tăng giá sữa của hầu hết các hãng nhập khẩu cũng như sản xuất trong nước khiến cho các bà mẹ lo lắng nhiều bề . Giá sữa tăng có nghĩa là khoản “đầu tư” cho “thế hệ tương lai” sẽ tốn kém Hơn rất nhiều và trở thành gánh nặng cho nhiều gia đình công nhân ,viên chức nghèo .
............Những nghịch lý trong việc sử dụng sữa bột
Việc sử dụng sữa bột tại Việt Nam cũng như nhiều nước khác trên thế giới đã dẫn đến không ít nghịch lý. Nghịch lý trước tiên là việc đáng lý ra chỉ những dân nhà giầu lắm của mới xài các loại sữa bột hàng hiệu đắt tiền thì trong thực tế lại có những người chẳng khá giả gì cũng "sính" những mác sữa ngoại chất lượng cao như Abbott, Dumex , Mead Johnson…Lẽ tất nhiên đấy là những người giầu lòng thương con , mong muốn con mình được uống thứ sữa tốt nhất nên họ sẵn sàng vì con tiết giảm mọi thứ chi tiêu khác để mua cho được .Tôi đã thấy một đôi vợ chồng trẻ trong xóm lương tháng cả hai cộng lại chưa quá 200 đô, nhưng đã dám đi siêu thị bê về cả chục hộp sữa EnfaPro có A+. Cô vợ phân bua với hàng xóm ,giọng hể hả :"Em sợ giá tháng tới sẽ tăng, với lại sữa này có dưỡng chất tăng cường trí thông minh ,đắt hơn loại không có A+ có 20 chục ngàn à ! ". Ôi chỉ vì quá tin theo giọng lưỡi quảng cáo của nhà sản xuất mà lắm bà mẹ đã cả tin mua cho trẻ uống bất kể giá thành của các hãng sữa lớn cứ thế đua nhau đội lên .Giá như Việt Nam ta có được cơ quan kiểm nghiệm tối tân và đầy đủ quyền hạn như FDA của Mỹ thì cái chuyện bổ sung DHA ,ARA và Tourine "giúp trẻ thông minh vượt trội ,tăng cường trí tuệ" không thể dễ dàng qua mặt người tiêu dùng để nâng giá hàng cao như thế .Một nghịch lý thứ hai rất đáng phải suy nghĩ là nước ta hiện nay còn nghèo ,thu nhập tính theo đầu người mới chỉ đạt 750 USD/năm đứng cùng nhóm với Lào, Myanmar và Đông Timor. Trong khi đó, những nước Đông Nam Á khác như Indonesia,Thái Lan,Phillipines đã thoát nhóm có thu nhập thấp và gia nhập nhóm có thu nhập mức trung bình (1.000USD). Không thể so được với Singapore vì nước nàu đã vượt lên nhóm thu nhập cao (trên 10.000USD). Phải viện dẫn các chi tiết đó để các bạn thấy được gánh nặng giá sữa đối với người tiêu dùng ở nước ta là rất lớn . Ngay cả việc dùng sữa bột trong nước sản xuất cũng chỉ giảm thiểu phần nào ngân sách gia đình chứ thay đổi được bao nhiêu phần trăm con số chi phí nhà nước phải bỏ ra để nhập nguyên liệu chế sữa bột về.Trong thực tế các công ty sữa VN đang theo I trong 2 cách sản xuất.Họ mua nguyên liệu từ các nhà cung cấp nước ngoài về pha trộn thêm các chất bổ sung hoặc đặt mua nguyên liệu đã pha trộn sẵn từ nhà cung cấp, đem về đóng gói và phân phối. Theo số liệu ước tính của Nutifood, mỗi năm Việt Nam đã chi mất khoảng 11.700 tỉ đồng để nhập sữa các loại. Vậy tại sao phụ nữ Việt Nam không sử dụng chính nguồn sữa mẹ của mình để nuôi con ? Qua nhiều công trình khảo cứu chuyên sâu , các nhà khoa học đã công bố rằng việc cho con bú sữa mẹ rất tốt và tốt vượt trội so với sữa bột .Đó là vì trong sữa mẹ có chứa rất nhiều chất bổ dưỡng ,kể cả chất kích thích tố cần thiết cho em bé. Đặc biệt là trong sữa mẹ có chứa các chất kháng thể quí giá trong việc ngăn ngừa các chứng bệnh nhiễm trùng vì khi cho em bé bú thì hệ thống miễn nhiễm của em bé sẽ tăng nhiều hơn.Mặt khác, dùng sữa mẹ tiết kiệm được tiền trong vấn đề mua sữa, cũng như các bình sữa.Vì thế việc cho em bé bú rất cần thiết, đặc biệt là trong 6 tháng đầu tiên. Nhiều nghiên cứu khác cũng cho thấy rằng, nếu đưá bé nào được hoàn toàn bú bằng sữa mẹ thì em bé đó sẽ thông minh hơn và khoẻ mạnh hơn. Bên cạnh đó cũng sẽ tạo được những tình cảm giữa người mẹ và đứa trẻ. Từ đó, người ta nhận ra việc cho em bé bú sữa mẹ, không những cần thiết cho em bé mà còn cả người mẹ nữa .
Sữa bột là sản phẩm nhân đạo hay nguồn tai họa ?
Ban đầu sữa bột chỉ được phổ biến ở các nước phương Tây ,chủ yếu chỉ những người giầu có sống tại các thành phố ,thị trấn mới đủ khả năng mua dùng. Khỏang 50 năm trở lại đây , nhiều người nghèo tại các nước kém phát triển còn rất xa lạ với những áp phích quảng cáo sữa bột .Họ thèm khát nhìn các hộp sữa mang hình ảnh những bà mẹ da trắng cười tươi tắn đang cho con bú - những đứa trẻ bụ bẫm ,dễ thương biết bao .Chỉ khi sữa bột được công nghiệp hóa và sản lượng tăng nhiều làm nảy sinh cạnh tranh gay gắt ,các nhà tư bản nghĩ đến việc xoay hướng nhắm tung sản phẩm sang các nước chậm phát triển.Cơ hội đến với họ vào thế kỷ 20 khi thiên tai,dịch bệnh liên tiếp xẩy ra trên thế giới .Các ông chủ lớn đã mau chóng theo chân những đoàn cứu trợ nhân đạo để tặng không , biếu không hàng chục tấn sữa bột .Những người nghèo cầm các bao sữa ,các hộp sữa bột trong tay mà không tin nổi đó là sự thực . Không chỉ thế , các công ty sữa còn tinh vi hơn nữa trong quảng cáo . Họ đem sữa bột biếu không cho các nhà bảo sanh .Các bà mẹ trẻ xuất viện thì ai cũng được tặng dăm hộp sữa bột về nhà xài .Các nhà sản xuất sữa "thương người"đến mức không chỉ tặng sữa mà còn cho thêm bình nhựa cùng núm vú cao su . Cách tiếp thị chu đáo đó đã đem lại hiệu quả rất cao.Phụ nữ những nước nghèo thay đổi hẳn cách nuôi con truyền thống .Thay vì dùng sữa mẹ ,họ chuyển sang dùng sữa bột với suy nghĩ “Chắc sữa bột có thể thay thế hoàn toàn cho sữa mẹ, con họ cũng sẽ béo tốt ,khỏe mạnh,thông minh như lời quảng cáo và cho con bú bình là nếp sống tiến bộ của thế giới văn minh ." Và rồi cho dù không đủ khả năng , họ vẫn cố xoay xở mua cho con những hộp sữa đắt bằng thu nhập cả tuần lao động của mình bất kể những lời chú thích của nhà sản xuất ghi ở giấy dán trên vỏ hộp phải dùng đúng theo liều lượng tùy tăng trọng và thời gian cũng như điểu kiện vệ sinh .Thế nhưng hầu như phần đông các bà mẹ thường không nắm được quy định này vì không xem kỹ chú thích hoặc do không biết chữ . Sự cả tin thiếu hiểu biết như thế là hiệu quả của chiến dịch quảng cáo ồ ạt quy mô đi kèm với những sản phẩm biếu không đã dẫn đến hậu quả rất đáng tiếc cho trẻ thơ.
..........Theo dõi những con số trẻ em chết ở nhiều nơi khác nhau trên thế giới, Tổ chức sức khỏe thế giới (OMS) đã đi đến kết luận là bệnh tiêu chảy gây tử vong cho nhiều trẻ em tại các vùng quê tại các nước nghèo , bắt nguồn từ việc sử dụng sữa bột thiếu vệ sinh . Người ta lên án sữa bột ,xem nó như một thủ phạm chính gây ra cái chết của hàng triệu trẻ em nghèo tại các nước chậm tiến , đặc biệt là châu Phi , nơi nạn đói thường xuyên xẩy ra và bi kịch này vẫn còn kéo dài đến bây giờ .Tại các vùng khô cạn hạn hán quanh năm ,các bà mẹ không thể kén chọn nguồn nước sạch.Họ múc nước sông đục ngầu,ô nhiễm rác rưởi ,tắm rửa , giặt giũ …đem về pha sữa cho con .Đói nghèo khiến họ phải dè xẻn củi lửa nên nước đun chưa đủ sôi .Việc tráng nước nóng bình sữa và ngâm núm vú cao su trong nước nóng để tẩy trùng bị xem là không cần thiết vì phí phạm .Do vậy ,nhiều trẻ em bị tiêu chảy là điều không thể tránh khỏi.Mặt khác ,cũng vì nghèo đói, người mẹ không cho con dùng sữa đúng liều lượng , họ tiết giảm khẩu phần của con .Thay vì một hộp sữa dùng trong vài ngày đã bị kéo dài đến vài tuần dẫn đến hậu quả trẻ em bị suy dinh dưỡng rồi chết do không còn đủ sức đề kháng với các bệnh tật cơ hội .Số trẻ tử vong hàng năm lên đến hàng triệu em .
........Kết luận của OMS đã được dư luận thế giới sôi nổi lên tiếng ủng hộ ở nhiều nước với những phương cách khác nhau : kiện tụng , bài xích , ủng hộ, xô xát, đập phá… Ở một vài nơi lực lượng an ninh đã phải can thiệp. WHO và UNICEF nhận thấy rằng họ cần phải ngăn chặn việc chuyển sang nuôi con bằng cách cho bú bình và cùng với các tổ chức khác, đã xây dựng Luật quốc tế về tiếp thị các sản phẩm thay thế sữa mẹ.Luật quốc tế đã được Đại hội đồng Y tế Thế giới thông qua ngày 21/5/1981, như một khuyến nghị sức khỏe cộng đồng không bắt buộc. Luật đã được dùng như một lời nhắc nhở các chính phủ và cán bộ y tế và các nhà hoạch định chính sách về các lợi ích cứu sống sinh mạng của việc nuôi con bằng sữa mẹ. Luật quốc tế về tiếp thị các sản phẩm thay thế sữa mẹ, nếu được thực thi đầy đủ, sẽ loại bỏ việc quảng cáo các sản phẩm thay thế sữa mẹ, quà tặng miễn phí... và những đứa trẻ trên khắp thế giới sẽ có cơ hội cho một sự khởi đầu tốt nhất trong cuộc đời. Các sản phẩm thay thế sữa mẹ khi đó có thể được dùng cho các trường hợp hiếm hoi cần thiết trong y tế để có thể cứu sống chúng.Tuy nhiên, việc giám sát và tuân thủ vẫn còn xa so với lý tưởng. Trong khi đó các công ty sữa tiêu hàng triệu đô-la để có thị phần (ước tính khoảng 20 tỷ đôla Mỹ ) và tìm mọi cách để lách Luật.
.........Tuyên ngôn Innocenti 1990 ra đời
.........Tuyên ngôn Innocenti được ra đời vào năm 1990 khi các nước thành viên trong WHO và UNICEF họp tại Florence, Italy .Tuyên ngôn Innocenti đã hoạch định ra một chương trình nuôi dưỡng và bảo vệ sức khoẻ trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ trên toàn cầu nhằm thúc đẩy các nước hiện thực hoá quyền con người cho thế hệ hiên tại và cả tương lai. Hai tiêu chí chiến lược mà Tuyên ngôn Innocenti nhắm tới là khuyến nghị các nước thực hiện những nguyên tắc, mục tiêu của Luật quốc tế về kinh doanh các sản phẩm thay thế sữa mẹ và tiến đến ban hành luật bảo vệ quyền nuôi con bằng sữa mẹ cho các bà mẹ phải đi làm kèm theo các biện pháp để thực thi luật này.Theo WHO, việc nuôi con bằng sữa mẹ được thực thi sẽ giảm 22% tỉ lệ trẻ sơ sinh tử vong hàng năm (tương đương với 1 triệu trẻ trên toàn thế giới). Trẻ cần được bú sớm hoàn toàn trong 6 tháng đầu và tiếp tục cho bú cùng với thức ăn bổ sung đầy đủ cho tới năm 2 tuổi hoặc lâu hơn.
Ngày 22 tháng 12 năm 2005 tại Florence , Italia ,nhân kỷ niệm lần thứ 15 ngày ra đời tuyên ngôn Innocenti 1990 ,các đại biểu tham gia buổi lễ đã họp lại để xem xét ,đánh giá hành tựu, thách thức đối với chương trình trong các năm qua .Hội nghị nhận thấy rằng trong 15 năm kể từ khi thông qua Tuyên ngôn Innocenti đầu tiên 1990, thế giới đã đạt được những tiến bộ đáng kể trong việc cải thiện các thực hành nuôi dưỡng trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.Tuy nhiên, những thực hành nuôi dưỡng không hợp lý như không nuôi con bằng sữa mẹ và cho trẻ ăn bổ sung không hợp lý là mối đe doạ lớn nhất đối với sức khoẻ và sự sống còn của trẻ em trên toàn cầu. Tuyên ngôn Innocenti 2005 được thông qua với sự nhất trí rằng những hành động bảo vệ , khuyến khích và ủng hộ việc nuôi con bằng sữa mẹ là vô cùng cấp thiết và cần làm ngay nhằm bảo đảm trẻ em có được khởi đầu tốt đẹp nhất trong cuộc đời, từ đó đảm bảo đạt được mục tiêu phát triển thiên niên kỷ đến năm 2015 .
........Mong mỏi của phụ nữ cho con bú sữa mẹ còn vướng mắc nhiều điều
Dẫu biết rằng sữa mẹ rất tốt cho con và người mẹ cũng được lợi rất nhiều, nhưng trong thời buổi hiện nay, người phụ nữ cũng phải gánh vác công việc xã hội ,phải bươn trải kiếm sống, phụ giúp thu nhập gia đình. Cần thông cảm rằng người mẹ đang nuôi con nhỏ mà phải đi làm thì thật là khó khăn trong việc cho con bú.Việc thuê vú em thay thế mẹ cho trẻ bú ở nước ta ngày trước chỉ có thể làm được đối với các gia đình khá giả nơi thành phố hoặc số ít nhà giàu vùng nông thôn. Nhưng nguy cơ lây nhiễm bệnh từ sữa mẹ người lạ cho trẻ là điều phải tính đến .Khi xưa người ta thường chỉ chọn vú em ở những người mẹ có con so chứ không mướn vú em với những người có con rạ .Từ đó phần nào bớt đi mối lo nhiễm bệnh từ người vú nuôi trẻ. Trong hoàn cảnh ngày nay khi căn bệnh AID đang hoành hành như một đại dịch tại các nước đang và kém phát triển thì rất ít ai dám nghĩ đến chuyện mướn vú em cho con mình . Vì những nguyên nhân khách quan lẫn chủ quan,việc nuôi con bằng sữa mẹ ngày càng giảm đi cho dù hàng năm cứ đến đầu tháng 8 tổ chức Y tế thế giới (WHO) đều phát động trên toàn thế giới “Tuần lễ thế giới nuôi con bằng sữa mẹ” để cổ xúy các bà mẹ cho trẻ bú sữa mình . Nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ vẫn còn là mơ ước của nhiều phụ nữ nếu như không hóa giải được khó khăn đời sống ,thành kiến xã hội và sức ép rất lớn từ các tập đoàn sản xuất sữa bột trên thế giới .Họ đem sữa bột đến với người nghèo qua lớp áo nhân đạo khiến cho các bà mẹ một khi que sử dụng rồi thì không thể bỏ được nữa .Các hãng sữa còn tài trợ cho cả nhà nước trên nhiều lãnh vực nhân đạo để rồi mặc sức cho họ quảng cáo rộng rãi khiến cho cuộc đụng độ giữa sữa mẹ và sữa bột trở thành một cuộc chiến tranh không cân sức.
.........Sang thế kỷ 21,cuộc chiến tranh sữa vẫn còn tiếp diễn trong các bối cảnh khác nhau.Năm 2006 , chính phủ Philippine áp đặt một bộ luật do Tổng thống Gloria Arroyo ban hành với mục đích hạn chế các quảng cáo rằng:” Sữa bột công thức mới khiến trẻ khỏe mạnh hơn, thông minh hơn” đã gặp những trở ngại ở cả trong lẫn ngoài nước .Ngày 19/6 /2007, tòa án tối cao phải lắng nghe lời cáo buộc của Hội Chăm sóc sức khỏe và Dược phẩm Philippines với động thái của chính phủ về quảng cáo sữa bột trong lúc nhiều bà mẹ để ngực trần xuống đường để ủng hộ việc dùng sữa mẹ ở bên ngoài. Và Phòng Thương mại Mỹ trước đó cũng có gửi một bức thư cho bà Arroyo yêu cầu xem xét lại lệnh hạn chế quảng cáo nếu không sẽ ảnh hưởng tới việc đầu tư vào Philippines. Chỉ một ví dụ thực tiễn đó thôi cũng đủ cho người ta thấy viễn ảnh giảm thiểu số người cho con dùng sữa bột ,trên thế giới nói chung và tại các nước nghèo nói riêng ,khó khăn như thế nào.Thế nên ,cho dù trên nhãn bất kỳ hộp sữa bột cũng đều có khuyến cáo: "Sữa mẹ là thức ăn tốt nhất cho sức khoẻ và sự phát triển toàn diện của trẻ nhỏ" song các bà mẹ chúng ta thường chỉ nhìn vào giá tiền cùng những lời quảng cáo hấp dẫn mỗi khi mua sữa cho con mình .
( Bài đăng trên tạp chí NHỊP CẦU ĐẦU TƯ số 35/1.6.2007 )
