“Sống ở cái xứ Huế nhỏ bé ’’ trong nhà chưa rõ, ngoài ngõ đã hay’’ lại mang nghiệp dĩ làm nhà mô phạm nếu bị gắn nhãn hiệu "Thầy
nớ ngủ đò" thì sự nghiệp “quân-sư-phụ” theo quan niệm Khổng Tử sẽ theo đò dọc mà
trôi xuôi về biển”...
Bài dưới đây, một status khá hay về xứ Huế xưa viết với giọng văn dí dỏm, vui vui của 1 nhà giáo nhiều tuổi đời, giàu kiến thức ,
khá hay , phải cái hơi dài . Tuy ST đã lâu nhưng nay khi soạn tư liệu cũ , đọc lại thấy
hay nên chia sẻ với bạn bè .Các bô lão nào thích, rộng dài thời gian , mời đọc tiêu sầu.
***
Năm 1971, trong một
dịp vào Sài Gòn chấm thi tại trường
Gia Long, tôi có dịp quen biết với một cặp vợ chồng người Nam, quê ở Cần Thơ. Vì biết là người Huế,
lại đang dạy học ở vùng giới tuyến
Đông Hà-Quảng Trị, nên anh chị đã
dành cho tôi mối cảm tình đặc biệt
của người lính văn phòng dành cho
người lính đồn xa. Dù chưa ra Huế
lần nào nhưng sự hiểu biết của cặp
vợ chồng nầy về Huế khá
sâu sắc và tỉ mỉ như cách nhìn của một nhà khảo cổ
nhìn lại thời xa xưa qua sách vở. Một trong những
mong ước của anh chị là một ngày nào đó được ra thăm Huế.
Tôi mời anh chị mùa Hè năm sau ra Huế ở lại với gia đình tôi chơi để làm một chuyến du lịch vùng đất có nhiều vui buồn đầy huyền
thoại nầy.
Sau hơn một tuần chu du hết
các thắng cảnh, lăng tẩm, chùa chiền,
núi rừng, sông biển của Huế, hai ngày trước khi rời Huế về lại Cần Thơ, anh chồng kéo riêng tôi ra quán cà phê, nhìn trước nhìn sau để yên chí là không có tai vách mạch rừng rồi mới trầm giọng
nói nhỏ vào tai tôi:
- Mình muốn cậu cho
mình biết cái "dzụ" đó.
Tôi nhớn nhác chưa rõ chuyện gì, thì thào hỏi lại:
- Cái "dzụ"
gì vậy anh?
Anh trả lời hơi lắp
bắp:
- Thì, thì... cái "dzụ"... ngủ
đò ấy mà!
Tôi vỗ đùi cười ngặt nghẽo:
- Chuyện dễ ợt nằm trong lòng bàn tay, muốn lúc nào cũng đuợc mà anh làm tôi hết hồn.
Anh đỏ mặt nói
như phân bua:
- Thì tụi mình
là nhà giáo với nhau, mình sợ mang tiếng
rồi thì khó lên lớp lắm. Bởi vậy mình rất tò mò muốn biết "ngủ đò" nó như thế nào,
nhưng lại rất ngại làm phiền cậu.
Vì nể bạn, tôi trả lời hăng tiết vịt cho có vẻ mình là
dân lịch lãm ở quê hương mình,
nhưng thật sự trong bụng cũng cảm
thấy hơi "ớn lạnh" khi
nghĩ tới chuyện ngủ đò. Hàng ngày
tôi vẫn đi qua con đường Hàng Bè, có tên
Huỳnh Thúc Kháng, nhưng ít khi dám ngó thẳng xuống những dãy đò đậu san sát dưới sông. Nhiều lần đi về khuya qua con đường
Hàng Bè nầy, thường khi tôi cố giả câm giả điếc trước những lần các bà mối lái lôi kéo và mời gọi "Đò cậu !?" trên bến nước Tầm Dương canh
khuya đưa khách nầy. Cái xứ Huế nhỏ
bé "trong nhà chưa rõ, ngoài
ngõ đã hay" lại mang nghiệp
dĩ làm nhà mô phạm mà được gắn nhãn hiệu "Thầy nớ ngủ đò" thì sự nghiệp quân sư phụ theo quan niệm Khổng
Tử sẽ theo đò dọc mà trôi xuôi về biển.
Sau khi nói cứng với anh bạn ở quán cà phê, tôi bỗng thấy lo cồn cào ruột gan.Việc đầu tiên là phóng
xe một mình xuống Bao Vinh, tìm người bạn thân lớn tuổi có biệt danh nghe
như hiệp khách hành là Phó Biên Thùy để vấn
kế. Anh nổi tiếng một thời ngang dọc
trong giới ăn chơi biết trọng nghĩa
khinh tài ở Huế. Nghe hết nỗi lòng thao thức của tôi, lại đến lượt anh cười dòn tan. Tôi vái thầm là nụ cười dễ dãi của Thùy không
phải là nụ cười xã giao thiếu thực
tế chiến trường của tôi. Thùy hỏi một câu
quá "hiện đại" làm tôi hơi
ngỡ ngàng:
- Rứa bạn cậu muốn
ngủ đò mà "ngủ chay" hay "ngủ mặn"? Tôi đang còn quờ quạng thì Thùy giải thích:
- Ngủ đò chay là thuê đò du lịch trên sông Hương để sinh hoạt bạn bè,văn nghệ, văn
gừng với nhau cho vui. Còn ngủ đò mặn
cũng là giong đò trên sông Hương,
nhưng lại sinh họat ong bướm với
những nàng Kiều sông Hương.
Tôi hỏi đùa
:
- Nếu người ta
thích cả "vào chay ra mặn" có được
không?
Thùy trả lời thật tình:
- Trường hợp tất cả khách đi đò đều là đàn ông thì chẳng có chi trở ngại, ai thích mục nào làm mục đó,
nhưng nếu có phụ nữ thì bắt buộc
phải ngủ chay. Tôi liền cậy Thùy
làm quân sư trong biến cố ngủ đò tổ chức
cho người bạn.
Theo sự cố
vấn của Thùy, tôi về nhà và mời cả hai vợ chồng người bạn ra nói chuyện. Khi tôi mở lời đề
nghị mời cả hai vợ chồng người bạn
đi ngủ đò, anh chồng mặt tái xanh
không biết vì sợ hay vì giận. Anh
nhìn tôi một cách nghiêm khắc nửa như hối hận, nửa như trách móc, hỏi bằng một gịọng rất xa lạ và lạnh lùng:
-Xin lỗi anh, anh cho
chúng tôi là hạng người nào...?
Chị vợ mím môi, vòng tay trước ngực, mắt
trống không nhìn bất động vào một cõi xa xăm nào đó để biểu lộ sự thất vọng vì bị xúc phạm. Tôi hơi lúng túng vì sự hiểu lầm có vẻ quá nghiêm trọng thì Thùy đã xuề xòa, cái xuề xòa của một tay từng trãi với đời đã làm cho không khí bớt ngột ngạt. Thùy đã đem hình ảnh những cuộc du thuyền rồng của giới vua quan và các sứ giả ngoại quốc
trên sông Hương ngày xưa làm phương tiện dẫn
giải.
Lịch sử ngủ đò trên sông Hương bắt nguồn từ thú chơi tao nhã của
hàng mặc khách tao nhân. Đò chứa dầy
trăng và chở đầy hương hoa của thơ và nhạc.
Nếu có chăng những chén rượu nồng và những trao gởi đầu mày cuối mắt thì cũng chỉ là những sương khói nhẹ nhàng kiểu tài tử giai
nhân.Nước sông Hương, do đó, còn được
gọi là nguồn “Tiêu Kim Thủy” – ngàn vàng
chuốc môt trận cười. Nhưng rồi mỗi nước non đều có một “lối xưa xe ngựa hồn
thu thảo”. Chuyện ngủ đò trên sông
Sông Hưong cũng thế, cũng có một thời tuổi trẻ và một thời tuổi già; một thời để yêu và một
thời để chết. Sông Hương đã trút áo hào
hoa để sống còn qua những cơn tai
biến của lịch sử, để hòa điệu sống giữa
chợ đời đầy cát bụi. Cái thanh và cái thô của Huế bao giờ cũng có sẵn. Thanh hay thô là do kẻ đi tìm...
Thùy đã mô tả hết cái thanh và cái tục trong chuyện ngủ đò để thuyết phục cặp vợ chồng bạn tôi vui vẻ chấp nhận lời mời đi "ngủ đò" ngay chiều hôm đó.
Chiếc đò khách có
mui, lòng rộng hơn hai thước cặp bến Thừa Phủ vào buổi chiều nắng sắp tắt. Thùy đã tế nhị mời thêm hai cặp vợ chồng yêu thích văn nghệ cùng đi và anh cũng đã khéo léo cho đò cặp vào bến Thừa Phủ thay vì bến Gia Hội hay Phu Văn Lâu vốn là những điểm nóng của khách
"giang hồ ngủ mặn" để khỏi
bị nhòm ngó. Cặp vợ chồng bạn tôi
tỏ vẻ căng thẳng và hồi hộp thấy
rõ với những giòng mồ hôi chảy dài
trên má. Cả hai e dè bước xuống
thuyền như một sự phó mặc cho số
phận an bài.
Đến khi thuyền ra giữa sông như cánh chim bằng đã cỡi mây vùng vẫy ra ngoài bốn bể thì cái cảm giác "ngủ
đò" mới bắt đầu lắng xuống. Giữa lòng
sông chiều nghe sóng vỗ mạn thuyền
róc rách với sức đẩy của gió Nồm từ Thuận
An lên tự nhiên cái cảm giác trần tục từ từ nhường lại cho sự thanh khiết và lắng đọng trong mỗi con người. Thuyền hướng về phía cầu Bạch Hổ. Nhìn phía lái, o lái đò
tóc lộng gió chiều che nghiêng khuôn mặt trông như một người mẩu làm phông cho cầu Trường Tiền. Một phần nhỏ cầu Trường Tiền còn hoe nắng giống chiếc lược ngà cài trên mái tóc
sông Hương. Cầu Bạch Hổ thô và
đen sậm có vẻ như hiện thân của sự thách đố với nắng gió và thời gian. Bên nầy là Thương Bạc, Phu Văn Lâu với cột cờ Thành Nội sừng sững
không biết uốn cong mình trước những cuồng phong của lịch sử nên đã mang đầy
mình những vết tích tang
thương. Bên kia là bia Quốc Học-Đồng Khánh và con đường áo trắng ngây ngất biết bao nhiêu kỷ niệm học trò đầy
tiếng cười và tiếng thút thít dấu
giữa khăn mù soa thêu hoa tím của
gặp gỡ và chia xa thời tuổi dại.
Cặp vợ chồng miền Nam ngồi sát vai nhau cho khỏi lạnh. Ngồi cạnh mũi thuyền, cả hai lặng im, mở to mắt,căng buồng phổi để tận hưởng buổi chiều trên sông Hương. Tôi thấy Thùy nhìn họ, không nói, nháy mắt mỉm cười.
Cặp vợ chồng nhìn lại với ánh mắt
trẻ thơ mà trang trọng, tôi nghe cả hai cùng mấp máy: "Cám ơn anh!
".
Chiếc đò bềnh bồng nương gió chiều lướt êm trên giòng sông Hương đang đổi từ màu xanh lam buổi chiều sang màu tím nhạt hoàng hôn và màu vàng lụa dưới ánh trăng con gái e ấp bên kia sông. Hai bên bờ, nhà cửa chìm
khuất sau những bức tường cây giờ
đã đổi sang màu đen thăm thẳm huyền bí. Đọt
dừa, đọt cau và tàng cây cao
vút vẽ hoa văn cho nền trời bàng bạc khói
sương. Trăng dát vàng trên sóng nước và kết ngọc cả giòng sông.
Khi thuyền đến nhánh sông chia ba gần chùa Thiên Mụ thì sông nước và làng
mạc, ruộng đồng đã tắm ngập cả trăng. Khói sương, cây lá, lưng sóng và
tóc mây đều choáng ngợp ánh trăng vàng lung linh huyền ảo.
Giữa thanh vắng vô cùng con người bỗng cảm thấy cái tôi của mình tan loãng để hòa vào cái "đại ngã" của thiên nhiên. Mọi người trong đò hình như đang quên chiếc đò và giòng sông để nói với nhau thật
nhiều trong thinh lặng cho đến khi
người chủ đò từ đằng lái bước tới,
nói với khách bằng ngôn ngữ hiện
thực của con người:
-Xin quý khách cho biết là muốn neo đò ở đây hay chèo lên
ngã điện Hòn Chén.
Thùy hỏi ý kiến chung và
quyết định hướng đò lên ngã thượng
nguồn sông Hương. Đò chèo quanh như lưu luyến vùng sông nước xanh đen mượt
trước chùa Thiên Mụ như có một chút gì tiếc nuối hương xưa rồi quay mũi hướng về phía núi Bãng Lãng. Anh bạn người
Nam hỏi Thùy:
- Tôi đọc sử nghe
nói Chùa Thiên Mụ là do Nguyễn Hoàng - mà người đương thời gọi là chúa Tiên, cho khởi công xây dựng từ năm 1601 phải không anh? Được đứng trước một di tích
lịch sử gần 4 thế kỷ mà vẫn còn nguyên vẹn như thế kia, tôi cảm thấy xúc động và ngưỡng phục người xưa vô
cùng.
Thùy giải thích thêm:
- Theo tương
truyền thì khi xưa, ban đêm có người trông
thấy một bà lão mặc áo đỏ quần
xanh ngồi trên gò Hà Khê, tức là
vùng đất cao của chùa Thiên Mụ
ngay trước mặt chúng ta đây, nói rằng:"Rồi
đây sẽ có một vị chúa dân tới nơi
này để dựng chùa, đặng tụ linh khí
và củng cố long mạch". Nói xong
bà lão biến mất nên dân chúng bèn
gọi gò Hà Khê là núi Thiên Mụ. Khi
chúa Tiên đặt chân tới gò Hà Khê thấy
cảnh trí hùng vĩ, trước có sông,
sau có hồ, xa xa có núi. Cảm kích
trước cảnh non sông cẩm tú, trước khi quyết định dời đô về đất Thuận Hóa, chúa cho xây một ngôi chùa
trên gò Hà Khê lấy tên là Thiên Mụ Tự, đó
là chùa Thiên Mụ ngày nay.
Người chủ đò cho biết nếu chỉ chèo tay mà không dùng động cơ gắn sẵn trên đò thì ít nhất cũng mất hai giờ nữa mới đến nhánh sông điện Hòn Chén. Thùy đề nghị là lúc về sẽ dùng đến máy, nhưng vòng lên chỉ nên
chèo tay.
Rốt cuộc
dư vang của sóng nước sông đêm vẫn
nghe vỗ vào mạn thuyền xao xác và tiếng chèo khua nước vẫn nhè nhẹ chẻ nước để
thuyền đi trong đêm trăng. Một người bạn của Thùy bắt đầu thổi sáo. Tiếng sáo dìu dặt nương theo hòa âm của đất trời đủ sức lay động lòng người. Những người trong đò bắt đầu ngâm thơ và hát những bài tình ca hay nhất
của mình. Cặp vợ chồng miền Nam
cùng hát dân ca điệu lý con sáo, rồi lý cây bông như thơ của Kim Tuấn:
Em nhớ chàng
em hát lý cây bông
Như con sông con nước ròng con nước nổi
Em thương anh và nhớ anh quá đỗi...
Như cây lục bình
quấn quít giòng sông...
Anh thương em sao anh "hổng"tới
Để em buồn em hát lý cây bông...
Cô lái đò chừng như cũng hòa vui với điệu hát câu hò ngồ ngộ nhưng đầy
cảm xúc của khách bỗng cất tiếng hò dìu dặt theo nhịp với mái chèo. Tiêng hát cất lên từ sau lái mang âm vang thanh thoát của người lĩnh xướng
Ơ hơ...ơ ơ cầu
Trường Tiền sáu vài mười hai nhịp
(Chớ) em qua
không kịp (mà) tội lắm anh ơi à...ớ... ơ...ờ
Ơ hơ...ơ ơ... (Chơ) thà rằng không biết thì thôi
(Chớ) biết rồi mỗi đứa (ư...à...) ơ hờ...hớ mà...
mỗi nơi ớ hơ a à... cũng (ứ... a...) buồn...!
Tiếng hò vút cao, lững lờ rơi dần xuống thấp, rồi im bặt... Cũng buồn! Biết rồi mỗi đứa mỗi nơi cũng buồn. Có lẽ nguồn tình cảm miên man rất
lãng mạn kiểu Huế nằm trong tiếng "cũng". Cái
"cũng... buồn" rất e dè
nhưng cũng rất nũng nịu thâm cung
của cô gái Huế có nghĩa là níu kéo, là sẽ
tương tư, là hào phóng một
cách "tình cho đi ai lấy lại bao giờ".
Tất cả những người khách có mặt trong đò đều khẩn khoản yêu cầu cô
lái đò hò thêm bài nữa nhưng vẫn hoàn toàn im lặng, cái im lặng bất thường của một tâm hồn sôi nổi thường có vẻ ghê ghê như cây cối mới
theo gió vật vờ bỗng đứng yên giữa
vùng tâm bão. Cô lái chỉ tay về mé
sông bên kia với một vùng cây cối
thâm u, đen kịt trong đêm.
Giọng cô nói như rì rào với gió :"Điện
Hòn Chèn thờ Bà Chúa đó. Ngài thiêng lắm. Ai hò hay hát giỏi, Ngài ưng ý, 'bắt lính' âm binh rồi thì hết
đường chạy chữa, chỉ có nước đem
chôn thôi".
Nghe giọng nói nghiêm trang như con
chiên ngoan đạo của cô lái, khách
trên đò cũng cảm thấy phảng phất một chút sương mờ "ớn lạnh" nên chưa ai tiếp tục cuộc chơi "để em buồn em hát lý cây
bông". Cặp vợ chồng Nam Bộ xích lại gần nhau thêm chút nữa chừng như để che chở
cho nhau mà trốn lính âm binh...
Bỗng Phó Biên Thùy cất tiếng cười
dòn tan như cốm bắp An Thuận, tiếng cười không chờ đợi và đúng lúc có mãnh lực an ủi chúng sinh trên đò như nhà pháp sư trừ ma ếm quỷ. Thùy chỉ tay
về phía bờ sông bên kia, nơi có lùm cây cao nhô lên, nổi bật giữa lằn chân trời cây đen thẩm,
giải thích:
- Đó là Điện Hòn
Chén, tên chữ là Ngọc Trản (có
nghĩa là chén ngọc). Đây là đền thờ Nữ thần Thiên Y A Na, vốn là một nữ thần Chàm. Theo Đào Thái Hanh trong Bulletin des amis
du vieux Hué; xuất bản năm 1914 mà thời đi học, tôi đọc lóm được của Ba tôi
thì Thiên Y giáng trần qua bóng dáng của một thiếu nữ đẹp huyền diệu và vào đời qua một câu chuyện tình
thần tiên vương giả. Rồi cũng như những câu chuyện tình buồn của Huế, nữ thần cũng ra đi trong nước mắt. Nhưng cái mê
hoặc của trần gian đau khổ nầy nó
lạ lắm. Nó vẫn còn mãi níu kéo nữ
thần vương vân với cuộc đời để ban
bố bao nhiêu là phép lạ cho con
người. Vì vậy, trong niên hiệu đầu, vua Gia
Long ban cho nữ thần chức tước “Thần tối cao và ơn đức vô biên, ban phước
lành khắp mọi nơi đầy linhhiển” .
Thế nhưng, khoảng hai năm trước, tôi có dịp
tham gia vào đoàn rước lễ của Thiên
Tiên Thánh Giáo Huế, hành hương bằng
thuyền trên sông Hương từ Điện Hòn Chén về Bãi Dâu với đoàn thuyền có đủ cờ quạt, lọng tàn, lễ nghi rực rỡ đầy màu sắc thì lại được nghe một vị chức sắc cho biết đây là nơi thờ Thánh mẫu Liễu Hạnh.
Nguyên bà là con gái thứ của Ngọc Hoàng Thượng Đế, giáng trần vào rằm tháng
Tám năm 1557 đời Mạc Phúc nguyên tại Vụ Bản,
tên Giáng Tiên. Người tiên giáng phàm nhưng vẫn không thoát khỏi nợ tình với Trần Đào Lang. Và rồi cũng như Thánh nữ Thiên Y A Na,
Thánh Mẫu Liễu Hạnh được về lại cõi trời năm hai mươi mốt tuổi, nhưng vẫn
yêu cảnh trần gian nên đành xin Ngọc Hoàng trở lại... với nhiều
phép lạ giúp dân lành nên đã trở thành một
trong Tứ Bất Tử của dân tộc Việt Nam: Phù Đổng, Chữ Đồng Tử, Tản Viên, Sơn Thánh và Liễu Hạnh. Bà Chúa Liễu Hạnh đã được sùng kính tôn thờ như một tín ngưỡng dân gian lan rộng
khắp nơi, từ Phủ Giày Nam Định, tới chùa
Thiên Minh Lạng Sơn, vào đền Sòng
Thanh Hóa, ra Tây Hồ Thăng Long, vào Sóc Hương
Nghệ An... trước khi giáng phàm chỉ đường cho chúa Nguyễn dựng nghiệp ở Đàng Trong và xây dựng dinh cơ ở Huế. Vua nhà Nguyễn
đã sắc phong cho bà chúa là "Thượng Đẳng Tối Linh Thần".
Theo nguồn tin dân
gian truyền khẩu tại Huế thì bà
chúa Điện Hòn Chén hết sức linh hiển.
Đã có rất nhiều người buôn bán
xuôi ngược trên sông Hương đã bị
"bắt lính" vì có tài hát
hò. Một số khác bị bà chúa "vật chết
tươi" vì có thái độ bất kính
khi đò chèo ngang qua Điện Hòn Chén. Năm Tự
Đức thứ 15, nhà vua cảm thương bá tánh vô tội bị chết oan nên đã đích thân lên Điện Hòn Chén đeo chuỗi hột bồ đề vào cổ bức tượng của bà chúa Liễu Hạnh và khuyên bà chúa hãy tu hành. Từ đó, bà chúa không
còn linh hiển như xưa nữa.
Người kể chuyện im lặng, rồi trầm giọng đọc thơ với một chút cười buồn:
Mắt nữ thánh
cũng sầu xanh soi
bóng
Hương Giang ơi!
Sao sóng lục vô chừng.
Phó Biên Thùy lại cất cao giọng nói như đọc
sớ trên sông:
- Xin van vái bà Chúa, nếu tối nay bà bắt lính, Thùy tôi xin tình nguyện đi ngay, đừng bắt ai khác tội nghiệp. Thùy nầy vốn ca xướng không hay nhưng được cái độc thân, vui tính. "Dương binh" được xếp loại
hai, nếu vô "âm binh"
xin bà xếp cho loại ba, lọai bốn chi cũng được...!
Hình như lên tinh thần vì vui lây cái tinh thần hài hước của Thùy hay vì đã có người tình nguyện "chết"
thay cho mình nên từ chủ đến khách
trên đò đều lấy lại được cái vui hồn
nhiên "giã gạo dưới trăng" tưởng
như đã bị thần linh ném giữa giòng
sông. Cái đẹp của vùng thượng nguồn sông Hương trong đêm là vẻ đẹp huyền bí
của Nghìn Lẻ Một Đêm vì nó mênh mông
và êm ả quá, nhưng trong từng giọt sương,
từng mảnh trăng tan trên mặt sóng, từng tiếng vỗ cánh của bầy vạc ăn đêm và tiếng xao xác của lau lách đều mang ít nhiều
huyền thoại của Cố Đô với dư vang
của những dấu oai linh hiển hách một
thời vang bóng.
Chị bạn người Nam bỗng thở mạnh, hít thật sâu và reo
lên như vừa khám pha ra một điều
gì mới lạ:
- Thấy không kìa! Tôi nghe như vừa có một mùi thơm thoang thoảng trầm hương đâu đây. Tôi đọc sách nghe kể là
sông Hương có tên như vậy vì thường có mùi thơm trên sông…Có tiếng của anh bạn thổi sáo nói vọng ra từ phía
trong muiđò:
- Tôi đang thưởng
thức mùi thơm đó chị ơi, nhưng rất
tiếc là mùi thơm của Seventy Nine và Half and Half trộn lại từ
trong chiếc "píp" của
tôi.
Chị bạn tiếc rẻ:
-Vậy thì lời đồn sông Hương có mùi thơm là bịa đặt sao?
Thùy lên tiếng:
- Tôi cũng được nghe mấy cụ xưa kể rằng, xưa kia hai bên bờ sông Hương có mọc một giống cỏ gọi là "Thạch
Xương Bồ", còn có tên gọi
khác là "Ngoại Xương Bồ"
(Acorus Gramineus). Các nhà đông y
coi Thạch Xương Bồ có tác dụng chữa
bệnh như vị thuốc trường sinh. Hoa
và củ có mùi thơm đặc biệt, về mùa
xuân phấn hoa bay thơm lừng khắp cả
mặt sông nên mới có tên là sông Hương.
Chị bạn người Nam
lại thắc mắc:
- Anh có bao giờ
nghe ai diễn tả lại cái "mùi thơm
đặc biệt" của Thạch Xương Bồ
nó thơm nồng, ngọt dịu, đam mê, giống
như một mùi hoa nào đó mà mình đã biết không?
Thùy trả lời hóm
hỉnh:
- Chị ạ, tôi lớn từng này tuổi đầu rồi mà vẫn còn độc thân là vì hương sắc của Thạch Xương Bồ đó chị! Hồi còn
sinh viên, tôi ở gần nhà ông thầy
Tàu. Ông thường khoe là trong ba cô con gái của ông, cô út là đại quý tử vì phấn má có mùi hương Thạch Xương
Bồ. Tôi đã bao phen cố làm một chàng Trọng Thủy Việt Nam để cố "ngửi" mùi Thạch Xương Bồ
trên má cô út Mỵ Châu Tàu lai coi thử cái "đọat
hồn hương" đó nó ghê gớm tới
mức nào nhưng thất bại, có lẽ vì
ông già đã hiểu quá thâm thúy cái
hệ lụy "Nam Quốc sơn hà"
của Lý Thường Kiệt nên đã thẳng
tay làm cho chúng tôi xẻ nghé tan
đàn.
Có tiếng anh chàng thổi
sáo xen vào:
- Các vị nầy
răng mà rắc rối dữ rứa? Thì cứ tạm
cho mùi hương Thạch Xương Bồ nó cũng thơm thơm ngọt ngào giống thuốc Seventy Nine và Half and Half của tôi đang hút đây nầy thì có chết ai đâu, bảo đảm sẽ không có ai chống đối hay kiện tụng chi mô mà sợ.
Đò rời vùng Thiên Mụ, xuôi về mạn Kim Long. Một giọng
ngâm thơ nào đó, không hay nhưng đầy
cảm xúc, cất lên:
Kim Long có gái mỹ miều,
Trẩm thương, trẩm nhớ, trẩm liều, trẩm đi
Rồi cũng
chính người ngâm bình luận:
- Trời đất! Làm như
gái Kim Long toàn là tiên nga giáng
thế không bằng .Xưa vua mê người đẹp, vua liều vua đi là vì bị mấy ông quan lớn gài bẫy. Những
vị quan lớn trong triều phần đông ở miệt
Kim Long cho gần cung đình. Ông
nào cũng nuôi mộng con mình lên làm hoàng
hậu nên lắm ông quan đã khôn khéo đóng kịch cho con gái cưng của mình mặc áo lụa hồng, choàng khăn nhiễu tím, giặt áo trên
sông rồi thỉnh hoàng thượng lên nguồn dạo mát. Vua đã ê chề với các cô
cung nữ trong cung quá rụt rè,run
rẩy, sợ hãi trước long nhan nên mình cứng
như cây củi. Nay ra ngoại thành
nhìn trộm được giai nhân má thắm lưng ong đang lả lơi để cho gió hôn trên má, nắng cắn trên
vai, nước đầm trên yếm... Thế là
vua tương tư. Vua cải trang vi hành đi thăm bá tánh. Vua thêm một lần biết yêu. Cung đình thêm một
hoàng hậu...
Chuyện dân gian kể rằng, vua Thành Thái cải trang làm người dân thường, lặng lẽ lên Kim Long đi tìm giai nhân mà không gặp vì con gái Kim Long thường chuyên nghề thủ công ở chỗ im mát nên nõn nà và đẹp
nhưng ít khi ra ngoài. Vua thất vọng
ngoắc một chiếc đò trên bến sông Hương để thuê chèo xuôi về lại hoàng thành. Thuyền cặp bến rước khách, từ trong khoang thuyền, vua nhìn ra
sau lái thấy cô chèo đò đang độ tuổi
xuân căng phồng sức sống, với manh
áo cũ vá vai, với môi thắm má hồng và tóc mây vờn bay theo gió. Cô gái uyển chuyển theo mái chèo với vẻ đẹp tự
nhiên làm vua rung động. Vua lại gần hỏi với:
-Nì, o nớ! Rứa chớ
có chồng con chi chưa?
Cô gái che miệng cười duyên, đáp vọng lại:
-Tui nghèo nàn xấu xí có ai mà ưa!
Câu nói thủ phận,
chơn chất càng làm cho nhà vua cảm thấy cô gái càng đáng yêu hơn.
Vua Thành Thái bước tới giữ tay chèo cô lái lại, bắn tiếng:
- Tui biết có
đám ni khá lắm, để tui làm mối cho o. Chừ
tui hỏi thiệt rứa chớ o có ưng lấy vua không cái đã?
Cô gái vừa thẹn thùa, vừa sợ hãi, nhớn nhác nhìn
quanh, thì thầm nói với người
khách lạ:
- Đừng nói bậy mà họ chém đầu chừ!
Nhà vua đặt tay lên cùng mái chèo
với cô gái, nói như reo vui:
-Thiệt mà! O mà nói “ưng”
một tiếng là được lấy vua liền!
Trong khi cô gái vẫn thẹn thùng thì có một cụ lớn tuổi cùng đi trong đò tham gia vào cuộc vui, lên tiếng:
- O nớ! Có mất chi
mô mà lo. O cứ nói “ưng” một tiếng thử coi
rồi để tui làm chứng cho.
Cô gái chèo đò Kim Long đánh bạo, nhìn ông khách nói nhanh: "Ưng !"
Vua Thành Thái thú vị dành lấy cán chèo trên tay
cô gái:"Rứa thì ái phi
ngồi nghỉ để trẩm chèo đưa về cung nghe."
Sau duyên kỳ ngộ đó, cô lái đò áo vá vai đã trở thành một vương phi được nhà vua sủng ái.
(Theo Bảo
Hiển - Chuyện Các Bà Trong Cung Nguyễn)
***
Ngày vui thường qua mau và cuộc
vui nào cũng có lúc tàn. Đò trăng
của chúng tôi rồi cuối cùng cũng đành phải chia tay với nguồn nước trên của sông Hương để trở
về bến cũ vì đã quá nửa đêm. Tráo
về, người lái thuyền đã đưa khách nhàn du trở lại với thực tại bằng cách gác mái chèo và nổ máy Yanmar
F.10 gắn trên đò với tiếng nổ phành phạch
rất phàm tục như múa lân đánh trống
bể. Khi đò về đến Phu Văn Lâu, đò không được chạy máy mà phải chèo trở lại. Thoát khỏi mùi khét, âm thanh và sức đẩy của máy dầu cặn, trăng lại về trên sông và sóng lại vỗ mơn
man vào mạn thuyền. Thuyền tạm dừng lại trước bến Văn Lâu, anh bạn người Nam hỏi Thùy:
- Đây có tên là "Phú
Vân Lâu", có lẽ bởi vì nơi đây thường
có nhiều mây lắm phải không anh?
Thùy giải thích
với nét cười thích thú:
- Hay! Anh đã sáng tạo một ý nghĩa mới cho một tên gọi sai do thói quen của quần chúng. Thật ra Phu Văn Lâu mới
là tên gọi đúng của nơi nầy. Ngày xưa cái lầu nầy là trung tâm thông
tin của triều đình với dân chúng. Những văn kiện quan trọng của
nhà vua và triều đình được niêm yết
ở lầu nầy. Phu Văn Lâu có nghĩa là "lầu phô bày văn kiện" (Phu: phô bày; Văn: Giấy tờ văn kiện; Lâu: lầu). Anh nhìn kỹ vào đằng trước của lầu nầy sẽ thấy hai tấm bia có khắc chữ: Khuynh cái - Hạ mã (Nghiênglọng- Xuống ngựa). Bất cứ ai đi
ngang qua đây đều phải nghiêng lọng
đi đầu trần và xuống ngựa đi bộ để tỏ lòng tôn kính nhà vua. Từ Văn Lâu nhìn ra sông Hương có Nghinh Lương
Đình, là nhà hóng mát của vua. Đó
là cái nhà cuối cùng tiếp giáp với
bến nước của sông Hương
trong khu vực cột cờ. Đây cũng là
nơi thường vang vọng những tiếng hò
quốc kêu đau thương sau ngày vua Duy
Tân, nhóm Trần Cao Vân, Thái
Phiên, Phan Thanh Tài đứng lên mưu đồ cuộc
khởi nghĩa chống Pháp nhưng thất bại
vì nội phản để đến nỗi vua bị đày,
tướng bị xử trảm tại An Hòa:
Trước
bến Văn Lâu
Ai ngồi ai câu
Ai sầu
ai thảm
Ai thương ai cảm
Ai
nhớ ai trông...
Thuyền ai thấp thoáng bên sông
Nghe
câu mái đẩy chạnh lòng nước
non.
Nghe Thùy giải thích, ý nghĩ của
những người trên đò như đang lãng
đãng trôi về thời quá khứ. Chị bạn
người Nam chỉ tay về phía cột cờ sừng
sững làm bối cảnh chính cho
cả vùng Phu Văn Lâu:
- Cột cờ nầy hình như đã treo cờ vàng
ba sọc đỏ từ thời chính phủ Trần Trọng Kim, rồi cờ đỏ sao vàng của Việt
Minh khi Trần Huy Liệu nhận ấn tín từ tay vua Bảo Đại thoái vị trên lầu
Ngọ Môn năm 1945. Không biết lần đầu tiên lá quốc kỳ được treo lên
nơi đây là loại cờ nào và trông giống ra sao?
Mọi cặp mắt lại hướng về Thùy, viên thuyền trưởng kiêm hướng dẫn viên bất đắc dĩ. Thùy trầm
ngâm rồi dè dặt lên tiếng:
- Tôi có một
ông đời sơ, nghe đâu là một trong những
tác giả bình dân của bài vè lịch sử nổi tiếng "Thất Thủ Kinh Đô", có kể lại rằng Cột Cờ Thành Nội xây cao 80 thước, ngang với đỉnh
núi Ngự Bình. Quốc kỳ thời nhà Nguyễn là cờ ngũ hành, thường được treo trong các dịp Tết,
lễ lớn của đất nước và triều đình,
kèm theo các sắc cờ khánh hỷ đuôi
nheo.
Đò lại tiếp tục di chuyển về phía cầu Trường Tiền. Một nhịp cầu đã gãy trong biến cố Mậu Thân nằm thương
tích, lạnh lẽo dưới trăng như một vết chém
ngang lưng đối với khách ngã nón
trông cầu và trông tội nghiệp như vết
sẹo ân oán vô tình trên khuôn
mặt trái xoan nuột nà của cô nữ sinh Đồng
Khánh.
Người bạn miền Nam thắc mắc:
- Lúc nãy cô
lái đò có hò : Cầu Trường Tiền sáu vài
mười hai nhịp. Em
theo không kịp. Tội
lắm anh ơi!.."
làm cho người nghe có cảm giác cầu
Trường Tiền dài mù mịt và sông Hương cuồn cuộn sóng dữ. Nhưng thực tế chiếc cầu đã ngắn mà giòng sông lại hiền hòa
thế kia thì tại sao lại "qua không kịp" vậy kìa?
Người bạn thổi sáo trả lời:
- Muốn hiểu
Huế cần phải biết cách "nói lẩy"
của mấy o gái Huế. Ngày trước, sau
khi cầu Trường Tiền do Pháp dựng lên,
Huế bị chia ra làm hai thế giới:
Phía bên nầy sông Hương là thế giới
của người Việt Nam và phía
bên kia là thế giới của Tây. Người bình dân
xứ Huế nhìn qua bên kia với
những tên xa lạ như vùng Xạc-Măng-Rông"(Charfanjon), "Mô-Ranh" (Morin Frères), "Trường Sài-Nhô"
(Chaigneau Ecoles)... Vì vậy khi
người tình đã "qua cầu" Trường Tiền rồi thì kể như đã sang một vùng trời khác với thế
giới "tối rượu sâm-banh sáng sữa bò" xa lạ của Tây, Đầm... làm sao cô gái mộc mạc chân chim theo cho kịp được. Có thể nói mỗi bước
chèo khoan của sông Hương đều có
man mác một dòng lịch sử, nên đò
đã đến gần khúc sông giữa cầu Gia
Hội và Cồn Hến lúc nào mà khách đi
dò vẫn còn miên man trên những nhánh sông của quá khứ.
Theo hướng dẫn của Thùy, thuyền tạm neo bên bờ sông Đào đổ ra sông Hương, gần cầu Gia Hội. Khi Thùy lên tiếng mời mọi người sẵn sàng "đi ăn" thì ai cũng nghĩ đến một tiệm ăn nào đó trên bờ. Thùy bước ra phía mũi
đò và đưa tay ngoắc một một chiếc xuồng gần đó, dặn dò to nhỏ với người
duy nhất ngồi trên xuồng. Người lái xuồng quay mũi đi lập tức.
Anh bạn ngườiNam coi chừng đã đói bụng, nhắc:
- Còn chờ gì nữa,
thôi chúng ta đi ăn đi các anh chị.
Thùy cười:
-Chúng ta ăn ngay
ở đây chứ khỏi cần đi đâu xa.
Liền đó, ba bốn chiếc xuồng nan đã
tiến tới cặp bên đò khách. Xuồng nan là một loại thuyền câu nhỏ, đan bằng tre, trét kín bằng dầu hắc hay dầu rái để nước khỏi rỉ vào. Xuồng chỉ cần một người lái với hai tay bơi
hai chiếc chèo nhỏ gọi là chầm. Xuồng di chuyển thoăn thoắt và rất cơ động trên giòng sông nhỏ chằng chịt thuyền đò. Xuồng tạo thành một mạng lưới thông tin, liên lạc, mua bán, trao đổi rất nhanh chóng và tiện lợi
trong thế giới thuyền chài trên sông Hương. Mỗi chiếc xuồng được
trang bị như một bếp nhỏ và chuyên trách một món ăn nào đó. Các chủ
xuồng, hầu hết là mấy o, mấy thím. Những món ăn đặc thù của Huế như bún
bò, cơm hến, cháo lòng, gà xé
phay, bánh bèo, bánh nậm,
bánh bột lọc, bánh ít, bánh cuốn, xôi thịt hon, chè xanh đánh, chè nhãn, chè hột sen, chè thịt quay... đều có đầy dủ trong những
cửa hàng nổi tý hon nầy.
Mở màn, mấy anh ăn gà xé phay uống với rượu nếp; mấy chị ăn bánh nậm tôm chấy và bánh bèo thịt heo luộc. Một anh bạn thắc mắc sao không uống
bia hay rượu tây mà lại uống rượu nếp thì Thùy nêu ý kiến rằng, ngủ
đò trên sông Hương thì ngon nhất là uống rượu nếp vì rượu nếp "đằm" và "ngấm
dai". Nếu uống bia mà phải ngồi xếp bàn trên đò thì bụng sẽ "nê" và mắc “đi ngoài” liên tục.
Đò trăng, lại có thêm người đẹp mà
phải đứng trên đò làm cái công việc
ngủ u ẩn trần ai thì còn chi là hồn thơ của Hương Giang dạ khúc nữa. Nếu uống rượu
mạnh thì sương đêm và gió sông rất dễ làm
cho khách chìm đắm và có
khi ngủ quên trong hơi men, nhìn mọi vật lờ
đờ sương khói, còn đâu cái cảm giác dìu dặt, ngây ngây để nằm ngửa nhìn trăng, nằm
nghiêng nhớ...bến! Tiếp theo là món ăn tùy
thích của mỗi người và cuối cùng là bún bò Huế. Cái ngon của "những nhà hàng nổi sông
Hương" đến từ hình ảnh chập
chờn của những ngọn đèn dầu leo lắt,
những bếp lửa mong manh, những bàn tay buông chầm cầm chèo thoăn
thoắt, những món ăn chuẩn bị cầu kỳ mà nhìn
đơn giản, những chén dĩa nhỏ nhắn,
đơn sơ và đặc biệt là những món ăn
thơm mùi "tiệm", nhưng cũng
phảng phất mùi khói nhẹ nhàng trên đội xuồng
rần rật đánh thức sông Hương.
Sau bữa ăn, có dấu hiệu bất thường nào đó đã gây nên một thoáng xôn xao trong đò. Hình như "triệu bất tường" phát xuất từ cặp vợ chồng người Nam. Cuối cùng hình như không còn đè nén được nữa, anh bạn
người Nam bò sang phía tôi, ghé
sát tai tôi thì thầm báo động:
"Bả muốn tiểu tiện! Đây có chỗ
nào đi không? ”.
Tôi ráng nín cười, kéo tay anh bạn ra phía đằng sau lái để hỏi người chủ đò về
phương tiện vệ sinh. Người chủ đò lật
đật đem ra một cái lon sữa Guigoz,
nói một cách thật thà:
- Mời mấy "khách
quan" ngồi trên đò đi trong lon "gô"
ni cũng đặng.
Anh bạn lật đật
tới đằng trước kéo bà xã ra đằng
sau để giải tỏa bầu tâm sự. Tôi và người chủ đò tạm lánh mặt tận đằng sau lái để cặp vợ chồng tự do chèo chống với nhau, nhưng anh chồng lại băn khoăn tới báo hung tin:
- Cái lon "gô"
nó "kỳ" quá, bả đi khôngđược. Người chủ đò bèn đổi chiến thuật:
-Thôi thì bồng bà lên trên mạn đò để đi xuống sông mau hơn.
Anh bạn lại làm theo
lời chỉ bảo, nhưng được một lát lại vào
báo cáo:
-Ngồi giữa lộ thiên nó, nó... trống trải quá hà, bả chịu hổng
đi được.
Tôi đã đoán là sự cố coi bộ không êm xuôi vì cái cảnh "Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn, trơ cái hồng nhan với nước non" khó mà chịu nổi với một người phụ nữ mới lần đầu đi ngủ đò. Tôi ngoắc đại một chiếc xuồng đang chèo chầm chậm gần đó và thuê chở
chị vợ anh bạn vào bờ mới có nhà vệ sinh. Xuồng cặp sát ngay mạn đò và
tôi vào đề ngay không cần uốn lưỡi
một lần nào cả:
- Mời chị lên ngay xuồng để vào bờ mới có nhà vệ sinh.
Khi chị bạn đã bước xuống chiếc xuồng nhỏ chòng chành, anh chồng và tôi định xuống theo nhưng o lái xuồng đã la
ơi ới cản lại vì xuồng chở được tối đa là ba người. Cuối cùng tôi phải
đi theo vì quen thuộc địa phương hơn. Xuồng vừa lướt êm vài chục thước,
tôi bỗng nghe một tiếng rên nho nhỏ từ phía chị bạn miền Nam... và, tiếp
theo là tiếng nước chảy róc rách từ trên tấm chỏng tre xuống lòng
xuồng.
Cô lái xuồng coi bộ hoảng hốt, nói với tôi bằng một giọng đặc sệt tiếng Huế vùng quê:
- Nì, eng nớ coi tề.
Cấy chi kiêu rỏn rỏn ngụy hung.
“Tòng” miền bị lủng răng hè? (Nè
anh kia coi kìa. Cái gì kêu rỏng rỏng
lạ lắm. Xuồng mình bị thủng sao
kìa?)
Cũng may là chị bạn hoàn toàn không hiểu cô lái xuồng đang nói gì. Mặc cho cô lái xuồng phản đối líu lo, tôi
làm bộ trượt tay rồi vươn tay ra khoát mạnh nước lên xuồng cho mọi người
cùng ướt. Khi ba người đều bị ướt, nguyên nhân có thể hơi khác nhau
nhưng hậu quả vẫn là ướt, nghĩa
là huề cả làng. Xuồng cặp bờ, chị bạn nói rất nhỏ đủ tôi nghe:
- Thôi khỏi, cảm
ơn anh, tôi "xong" rồi...!
o0o
Nếu có một chút trăn trở,
khách sẽ có dịp nằm nhìn trời cao và đen xanh thăm hẳm trên kia rồi vẽ ra những
kỷ niệm, những khuôn mặt khi ẩn khi hiện với trăng sao lay lắt xa xăm và mờ nhạt.
Nếu khách có chút máu văn nghệ vặt thì rất có thể thơ Hàn Mặc Tử sẽ hiện về hỏi
thăm:
“Thuyền ai đậu bến sông trăng đó,
có chở trăng về kịp tối nay?”
Hoặc buồn
hơn một chút nữa sẽ nhớ thơ Đường của Trương Kế :
“Nguyệt lạc ô đề sương mãn
thiên.
Giang phong ngư hỏa đối sầu miên…
Qụa kêu trăng lặn sương đêm.
Đèn chài
gió sóng cho thêm nỗi sầu…”
Ngủ đò mà ngủ ngon là chưa đạt,
vì ngủ ngon là đã gói trọn cả trái đất này trong tiếng ngáy pho pho, mặc cho gối
thắm, má hồng, môi son, mắt sóng rơi vào… “hư vô”. Ngủ đò là sống từng phút từng
giây, từng vi ti của cảm giác để một mai lỡ “thuyền có về Đại Lược, duyên có
ngược Kim Long” thì vẫn còn một chút gì để nhớ và để…thèm về một khuôn mặt khó
quên, một giòng sông lãng đãng và một xứ Huế trầm lặng nhưng lãng mạn và đa
tình không nói hết.
Nằm trên đò, sẽ nghe một ngày
tàn của Huế lịm dần với tiếng rao hàng xa xôi và mất hút của chè đậu xanh đậu
ván, của bún bò, của phở. Rồi một ngày mới của Huế bắt đầu với tiếng chuông
Thiên Mụ gióng lên lúc 5 giờ sáng. Huế trầm lặng qúa nên trong những ngày tốt
trời tiếng chuông lan xa đến tận Văn Xá, Hương Cần, Chợ Nọ, Chợ Dinh. Một ngày
mới của khách ngủ đò thường bắt đầu với ánh mặt trời “dòm mặt”. Khách sẽ mĩm cười
với nắng, với Huế và với chính mình khi chải tóc trong gương: “Ngủ đò, một kỷ
niệm khó quên mỗi lần nhớ Huế!”. Một đêm ngủ đò được coi là “đạt” khi sáng hôm
sau khách ngỡ ngàng với chính mình vì hình như đêm qua mình và giòng sông đã
tan loãng hòa làm một; mình đã coi những giá trị bao năm gìn vàng giữ ngọc
thành phù phiếm và bỗng thấy đò nước sông Hương có một mày vẻ, một linh hồn
riêng của nó. Rồi tự nhiên cảm thương chính mình, thương giòng sông, thương cuộc
đời và thương số phận long đong của khách giang hồ và người kỹ nữ.
Buổi chia tay trên phi trường
Phú Bài, anh bạn miền Nam phát biểu cảm tưởng:" Chúng tôi thật may mắn vào giờ chót lại được đi ngủ đò.
Chuyến nầy về thăm Huế mà không được đi ngủ đò thì chỉ mới biết Huế có một nửa.
Từ nay tôi có thể lên lớp nói chuyện với học trò về cái thú ngủ đò trên sông
Hương như nói chuyện dong thuyền ngâm thơ trên Hồ Tây, khỏi có băn khoăn hay ngại
ngùng gì cả."
Tôi
nheo mắt nói riêng nho nhỏ với anh bạn:
– Thùy hẹn anh sang năm về Huế đi “ngủ mặn” đó nghe.
Chị bạn vẫy tay từ biệt vẫn không quên
nhắn lại:
– Cảnh Huế đã đẹp một cách thâm u mà người Huế lại quá thâm
trầm. Cám ơn anh rất nhiều và sẽ nhớ mãi “Tuyệt Anh Hội” trên xuồng “cấp cứu”.
***
Năm 1973, một năm sau ngày “Đại
Lộ Kinh Hoàng”, tôi theo học sinh hồi cư trở lại Quảng Trị. Để giúp tuổi trẻ lang
thang bụi đời trên vùng đất hồi cư còn đau ê ẩm với vết thương của chiến tranh
nầy, tôi được mời vào Huế nghiên cứu và học hỏi kinh nghiệm của các tổ chức tiền
phong đang hoạt động ở đó trong giới gái giang hồ và trẻ em hè phố, bụi đời. Nhờ
vậy mà tôi được cái “hân hạnh trời đày” là ngủ đò miễn phí, công khai, nhưng lại
ngủ đò chay, không phải trên thuyền rồng say duyên, thuyền tình nghiêng ngửa mà
trên thuyền “thái giám” lặng lờ của trung tâm xã hội Caritas trên sông Hương.
Tất cả ghe thuyền trên sông
Hương có khoảng từ hai đến ba nghìn chiếc. Con số co giãn vì một số đò chợt đến
chợt đi tùy mùa và tùy hoàn cảnh. Từng nhóm đò họp lại với nhau thành một khu vực
nào đó gọi là Vạn Đò. Vạn An Hội, là vạn lớn nhất trong những năm 70, gồm các
đò đậu hai bên bờ sông kéo dài từ cầu Gia Hội cho đến cầu Đông Ba và rải rác tới
Cửa Trài. Những cô gái Sông Hương lạc loài hương phấn hầu hết nằm trong địa bàn
của Vạn An Hội. Vạn Tân Bửu, Vạn Trường Độ, Vạn Lợi Thành kéo dài từ Bến Xe
Buýt Chợ Đông Ba lên tới Cầu Mới và lẻ tẻ đó đây lên tới mạn dưới Kim Long. Các
vạn đò trong vùng nầy chủ yếu là làm ăn bằng phương tiện đánh cá, vận tải hay
mua bán đổi chác hơn là rước khách. Ngoài ra còn có một vạn đò rất cơ động và
cũng đã đóng một vai trò rất sôi động trên sông Hương là Vạn Lanh Canh. Tên
“Lanh Canh” xuất phát từ tiếng gõ lanh canh của các tròng đánh cá nhỏ lúc hành
nghề. Nhưng sau nầy hầu hết đã chuyển nghề thành một mạng lưới phục vụ rất nhộn
nhịp khắp nơi trên sông Hương.
Huế là vùng đất của suy tư và
tình cảm, nhưng lại không có chỗ dung thân cho ngày trở về của những đứa con
hoang.
Đọc Kiều, ai cũng cảm thương cho
cuộc đời luân lạc, truân chuyên của một nàng Kiều tuyệt thế, tài hoa. Đến Huế,
bao nhiêu người đã tiếc cho một giòng sông Hương hiền hòa mà phải cưu mang những
đứa con bất hạnh.
Có một nhà thơ cổ vừa lãng mạn, vừa trào phúng của Huế mà
tôi rất hâm mộ, đó là cụ Thảo Am Nguyễn Khoa Vi, nhưng nhiều người lại không
thích hai câu thơ đối của cụ sáng tác đâu vào khoảng năm 1947 mà dân Huế nhiều
người thuộc. Người ta không thích bởi nó quá tàn nhẫn và trần trụi, thiếu mất một
một lớp khói sóng mong nanh của sông Hương và lớp lá me bay che tiếng thở dài
không hợp với phong thái lãng mạn, nhẹ nhàng và trầm tư của Huế. Đó là hai câu:
Núi Ngự không cây chim đậu đất
Sông Hương vắng khách đĩ kêu trời.
Một sớm mùa Xuân trước khi Huyền
Trân Công Chúa giã biệt sang Chiêm Quốc thì Huế vẫn là vùng Ô Châu Lạc Địa và
giòng sông Hương vẫn là giòng sông trinh nguyên của chim bói cá dưới nước, chim
sơn ca trên trời giữa hai bờ lau lách.
Rồi một ngày, Huế trở thành
Hoàng Triều Cương Thổ thì chim chóc lưa thưa vì sợ người săn đuổi, lau sậy
không còn đất mọc vì hai bên bờ sông Hương đã bắt đầu phân chia Kẻ Chài và Kẻ
Chợ. Kẻ Chài là tiền thân của những vạn đò mà hơn 500 sau sẽ thành mạng lưới
dân thủy diện trên sông Hương hôm nay.
Một thời, khách ngủ đò trên sông
Hương là hàng tao nhân mặc khách. Những chàng tư mã áo xanh và những vương tôn
công tử hào hoa trọng nghĩa khinh tài. Thuở đó, đò là phương tiện để chở nhạc
và thơ, đầy tiếng ca, tiếng sáo, tiếng đàn, tiếng phách… chưa gợn một chút u
tình.
Rồi một thời tan tác đổ. Chiến
tranh, phân ly, nghèo đói đã đưa những kiếp người vào ngõ cụt: “Bán thân nuôi
miệng, bán tiếng nuôi con”. Những đứa con xứ Huế lỡ một lần làm điếm nhục gia
phong là kể như chung thân biệt xứ.
Nếu Huế có quyền chọn lựa những ước mơ thì ước mơ đầu tiên
là đất nước sẽ giàu, những vùng quê thôi nghèo đói, những cô gái sông Hương có
được một cuộc đời, nếu không được “êm đềm trướng rủ màn che” thì cũng đáng sống
để trả sông Hương về lại dáng xưa với tiếng đàn, tiếng phách. Sông Hương khó mà
chịu nỗi những tiếng cười vỡ vụn nhức buốt và những tiếng thở dài áo não đêm
đêm trên những con đò!
Giòng sông Hương cũng như một
đời người chia thành nhiều khúc. Khúc thượng nguồn là tuổi trẻ măng tơ và thanh
thoát. Khúc Thiên Mụ Kim Long là tuổi thành niên đã bắt đầu thấp thoáng ưu tư.
Khúc Đông Ba Gia Hội là tuổi trưởng thành để vật lộn, tranh sống với đời “mười
hai bến nước, bến mô trong thì nhờ, bến mô dơ thì chịu”. Từ đó, sông Hương sẽ rẽ
về hai ngã: Ngã Đò Cồn, Vỹ Dạ mang dáng dấp trầm tư của con nhà quan về vườn
qui ẩn. Ngã Bao Vinh, Ba Sình giống như tuổi sắp già chán cảnh bon chen, nhưng
vẫn còn duyên nợ với cuộc đời, ít ra là cũng “phù thế giáo một vài câu thanh
nghị”. Và cuối cuộc đời, rồi cũng như tất cả những nhánh sông Hương đều trôi về
biển.
Ngủ đò trên sông Hương là đang
nằm trên giòng đời trôi chảy. Ngủ chay là tĩnh, ngủ mặn là động; động tĩnh cũng
chỉ là hai mặt của một trự tiền. Nằm ngủ đò trên sông Hương có những lúc không
biết đò trôi theo nước hay nước trôi theo đò. Trôi đi cũng có nghĩa là chảy về.
Về đâu? Về lại chính mình. Khi tâm mình không động thì ngủ chay hay ngủ mặn, đò
trôi hay nước trôi có nghĩa gì vì ta vẫn nằm đó. Nằm im nghe sóng hay nghiêng
ngửa với thuyền tình thì vẫn là ngủ đò trên sông Hương. Khách viếng Huế vẫn thường
có một tâm trạng chung là viếng Cố Đô, nghĩa là chân bước đi dưới những hàng
phượng đỏ và nằm trên sóng nước sông Hương đang trôi chảy về xuôi mà hồn vẫn cứ
rưng rưng với dĩ vãng. Khách cứ nhìn Huế như một thiên đường đã mất nên ngủ đò
như một kẻ lạc hồn, ít khi tỉnh thức để “chộ mình đang ở bến mô”. Ngủ đò như thế
là có nợ mà không có duyên với Huế.
Có một người làm thơ tại
Sacramento với những vần thơ lục bát mượt mà, cổ kính và đẹp kiêu xa như tên gọi
một giai nhân thời dựng nước: Thục Nữ Văn Lang. Tôi đang loay hoay tìm câu kết
luận cho bài nầy thì Thục Nữ Văn Lang vừa tặng bài thơ Khúc Sầu Thiên Cổ. Bài
thơ mang âm hưởng buồn cổ độ của điệu hát Nam Ai, Nam Bình. Tiếng thơ nghe ra
cũng là “có nợ” với cố đô rồi đó, nhưng chưa biết sẽ có duyên hay không:
Tình sầu vọng gởi cố đô
Sông soi cổ thá p- Thuyền lờ lững trôi.
Chiều tàn, mộ khúc à-ơi!
Não lòng lăng tẩm bên đồi nhớ vua.
Bốn ngàn năm của hồn xưa
Hương cau, Đền cũ, Lưa thưa nắng thề.
Ô Châu hề! Thuận Hoá hề!
Hoàng triều Nguyễn Thị đã về bến mô?
Ngàn đời còn đó Nam Ô
Khúc sầu thiên cổ: Điệu hò Nam Ai.
Một đêm trăng nào đó với một
con đò nhỏ trên sông Hương, trước khi ngủ đò, tôi sẽ đọc lại bài thơ nầy để Huế
nghe thử có duyên tới mô, Huế hỉ! Nhưng có lẽ trước khi gởi thơ cho nước, tôi sẽ
xin phép tác giả sửa lại một từ trong câu gần cuối của bài thơ:
Ngàn đời còn đó con đò
Khúc sầu thiên cổ: Điệu hò Nam Ai.
Xin được thay “Nam Ô” bằng “con
đò” vì Nam Ô xa quá, cách Huế cả một cái đèo Hải Vân trùng trùng mây bay sương
phủ. Lại nữa, đò Nam Ô là đò nước mặn “ngủ đò nước mặn sợ hà ăn… chân”. Có ngủ
đò nước ngọt sông Hương mới biết thương sông Hương. Và, thương những gót son,
môi thắm, má hồng… của Huế đang cố dấu niềm u ẩn tàn phai sau nụ cười vỡ vụn và
ánh mắt phong ba vì sông nước Hương Giang cứ trôi chảy hoài ra biển, quê hương
thì biền biệt, răng lại quên mất nơi mô là chốn cũ quay về.
Trần Kiêm Đoàn
