NHỚ MỘT THỜI XÍCH LÔ MÁY TẠI SÀI GÒN

    

       Trong dòng thời gian một ngày của Sài Gòn trước đây, tiếng xe xích lô máy thức giấc sớm nhất. Từ các ngả đường của đô thị, xích lô máy chở những người bạn hàng tỏa đi khắp các chợ với đủ loại thực phẩm, hàng hóa hoặc chở khách tỉnh lên Sài Gòn tấp vào tiệm nước làm ly cà phê xây - chừng, cái bánh bao, tô hủ tíu. Cảnh phố khuya thanh vắng tiếng xe xích lô máy vang lên. Một bà bầu nào đó, một đứa trẻ hoặc người già trở bệnh, một kỹ nữ hay một người lính VNCH nào đó say mèm đang trên đường với xe xích lô máy. Tiếng xe xích lô máy nổ như tiếng ồn ồn của một người đàn ông thân thiện. 



    Người ta nhớ rằng thời đó, mỗi góc chúng cư, mỗi ngõ hẻm, bệnh viện, bến xe đều có những bác ba, chú tư, anh hai xích lô máy túc trực; người ta cũng không quên rằng những bác tài xích lô máy đáng được tôn trọng như một biểu tượng về sự an toàn và sự kịp thời trong những tình huống cần kíp của người Sài Gòn.

      Một người lớn tuổi hơn kể : “Trước năm 1975, người Mỹ cả dân sự lẫn quân sự đều thích đi xe xích lô máy, một phần vì lạ, phần nữa là ngồi xe xích lô máy có chút mạo hiểm. Tôi nhớ hoài cái cảnh mấy ông Mỹ hứng thú la hét khi xe xích lô máy chạy nhanh chồm tới thiếu điều muốn đụng đít xe hàng."

      Một người bạn già khác lại nói: “Tài tình nhất là cảnh xe xích lô máy đút đít xe phía trước. Má ơi, cứ tưởng là cái cản xe thế nào cũng đụng vào xe hơi, xe gắn máy, nhưng hổng sao hết bởi dân lái xích lô máy thiện nghệ vô cùng.”

      Ở góc độ ký ức đô thị hẳn nhiều người không bao giờ quên hình ảnh xe xích lô máy.Trong dòng thời gian một ngày của Sài Gòn trước đây, tiếng xe xích lô máy thức giấc sớm nhất. Từ các ngả đường của đô thị, xích lô máy chở những người bạn hàng tỏa đi khắp các chợ với đủ loại thực phẩm, hàng hóa hoặc chở khách tỉnh lên Sài Gòn tấp vào tiệm nước làm ly cà phê xây - chừng, cái bánh bao, tô hủ tíu. Cảnh phố khuya thanh vắng tiếng xe xích lô máy vang lên. Một bà bầu nào đó, một đứa trẻ hoặc người già trở bệnh, một kỹ nữ hay một người lính VNCH nào đó say mèm đang trên đường với xe xích lô máy. Tiếng xe xích lô máy nổ như tiếng ồn ồn của một người đàn ông thân thiện. Người ta nhớ rằng thời đó, mỗi góc chúng cư, mỗi ngõ hẻm, bệnh viện, bến xe đều có những bác ba, chú tư, anh hai xích lô máy túc trực; người ta cũng không quên rằng những bác tài xích lô máy đáng được tôn trọng như một biểu tượng về sự an toàn và sự kịp thời trong những tình huống cần kíp của người Sài Gòn.

      Theo tìm hiểu thì xích lô máy xuất hiện ở Sài Gòn vào những năm 1940-1950. Xe do hãng xe Peugeot của Pháp chế tạo. Chiếc xích lô máy ngày xưa với nhiều màu sơn sặc sỡ, xe có thể chở với trọng lượng vài trăm ký lô là bình thường. Người chạy xe xích lô máy thời đó rất cao bồi và tất nhiên được trọng nể hơn người chạy xe xích lô đạp, bởi vì sở hữu được một chiếc xe xích lô máy khoảng gần chục lượng vàng là coi như có một gia tài khấm khá. Thành ra bác tài chạy xe xích lô máy đội nón nỉ, nón cối, đeo kính mát, trông lúc nào cũng phong độ. Ngày xưa xe xích lô máy có bến riêng hẳn hoi. Người người còn nhớ ở cầu Hậu Giang, ở khu Bà Chiểu... có những hãng chuyên cho thuê xe xích lô máy.

      

     Ngày nay với chủ trương cấm lưu thông xe cũ nhằm tạo điều kiện để đưa một loại xấu xí nhất thế giới là xe ba-gác Trung Quốc vào chiếm lĩnh thị trường, thì xe xích lô máy coi như đã chết hẳn. Lúc chúng tôi phát hiện mấy chiếc xe xích lô máy tan nát còn đậu chở hàng ở bến chợ Kim Biên, thiệt tình mà nói trong lòng thấy ngậm ngùi quá. Chúng tôi nhớ đến một người bạn thi sĩ nghèo, ông này tâm sự. “Tôi ngày nào cũng mua vé số, cầu cho trúng, chỉ cần trúng đủ mua một chiếc xe xích lô máy còn zin là được. Cha ơi! Chiều chiều cuối tuần mình chạy xích lô máy chở bạn bè làm vài vòng Sài Gòn để thiên hạ ngày nay biết dân Sài Gòn xưa bảnh như thế nào, sướng phải biết!”

        Tất nhiên, nhiều người chia sẻ cái sự sướng với anh thi sĩ về chiếc xe đặc biệt - đặc trưng của một thời Sài Gòn hoa lệ này. Trước những giá trị sống của dân tộc và đất nước đang trên đà phát triển hiện nay; thôi thì níu kéo làm cuộc mưu sinh và vẻ đẹp trên đường phố của xe xích lô máy. Nhưng đã là người Sài Gòn thì sao không nhớ xe xích lô máy cho được, sao không nghe tiếng xe xích lô máy vang lên trong ký ức thao thức mỗi đêm.

                                                

Trần Tiến Dũng

TA TẮM AO TA : Mâm Cơm Hình Chữ S Độc Đáo !

                             

Những món ăn ngon miệng được bày trong bộ đĩa mang dáng hình đất nước làm nức lòng người.

 

Hiện nay, có rất nhiều bộ bát đĩa bằng gốm sứ với thiết kế hình dáng chữ S bày bán trên mạng xã hội và được các chị em nội trợ ủng hộ nhiệt tình. 

Hạ Mây/ Ảnh: internet (Khám Phá)

 

CÂY ỔI 300 NĂM TUỔI GIÁ 1 TỶ ĐỒNG

          
     Đó là cây ổi của gia đình ông Nguyễn Gia Thọ, ở Nghi Tàm (Tây Hồ, Hà Nội). Theo ông Thọ và giới chơi cây cảnh Bonsai đánh giá, cây ổi quý này có tuổi thọ lên đến hơn 300 năm tuổi, song vẫn xanh tốt, ra quả trĩu cành, nhiều “Đại gia” chi cả tỷ đồng vẫn không mua nổi, vì gia chủ không màng. 
      Thời gian gần đây, dân chơi cây cảnh Bonsai Hà thành sôi nổi khi hình ảnh cây ổi vô cùng quý hiếm, độc đáo “có một không hai” này được đăng tải trên Facebook cá nhân của một người có tên là Thắng ở Hà Nội. Ngay sau đó, hình ảnh cây ổi này đã được lan truyền đi.
Toàn cảnh cây ổi vô cùng quý, hiếm, có dáng, thế độc đáo, với tuổi thọ hơn 300 năm  của gia đình ông Nguyễn Gia Thọ, ở Nghi Tàm (Tây Hồ, Hà Nội).
      Ngoài những người hiếu kỳ, có không ít những người là dân chơi cây cảnh Bonsai, và các đại gia tỏ ra vô cùng thích thú,  vì cây ổi này có hình dáng vô cùng đặc biệt, đẹp đến từng chi tiết…
Chúng tôi đã rất khó khăn mới có thể tìm được địa chỉ, chủ nhân của người đang trồng cây ổi, có một không hai, trị giá cả 100.000 đô la này. Gặp chúng tôi, ông Thọ vui vẻ tiếp khách và nhiệt tình dẫn chúng tôi ra chiêm ngưỡng cây ổi quý, hiếm, có một không hai của mình.
       Ông Thọ cho biết: Cây ổi này ông mua lại của một người chơi cây cảnh ở Lâm Đồng cách đây 5 năm, song ông Thọ từ chối chia sẻ nguồn tin ông đã mua cây ổi này bao nhiêu tiền, vì lý do tế nhị, ông không muốn tiết lộ.
        Trước mắt chúng tôi là một cây ổi có đường kính khoảng 60cm, chiều cao của cây khoảng 1,5m, thân cây cao khoảng 1m, với dáng thế “Bạt phong”. Toàn thân nổi lên các nốt sần xùi, u nần, hốc hác… trông rất cổ kính, đẹp đến ngỡ ngàng. Cây ổi này được trồng trong một cái cậu khá to, kê cao. Trên các cành nhỏ lá vẫn xanh tốt và điểm thêm hàng chục quả ổi xanh, vàng, chín. Cành thì đang đơm nụ, nở hoa, cành thì quả ra chi chít, có quả thì bằng đầu ngón tay út, quả bằng quả nho, quả bằng quả cà pháo, có quả thì bằng cái chén hạt mít… trông rất đẹp mắt.
        Cây ổi quý, hiếm, độc đáo "có một không hai" này được trồng trong một cái chậu xi măng lớn. Gốc cây ổi khá to, với đường kính khoảng 60cm.
       Chia sẻ với Phóng Viên Dân Việt, ông Thọ cho biết, ông là một cựu chiến binh CS, từng nhiều năm chiến đấu ở Quân khu V CS. “Cách đây 5 năm, tôi vào Lâm Đồng thăm đồng đội, trong chuyến đi này tôi đã bắt gặp cây ổi quý, hiếm độc đáo này tại nhà một người chơi cây có tiếng ở đây. Chủ cũ của cây ổi này đã chơi từ rất lâu, họ không muốn bán, nhưng thấy tôi quá yêu quý, khát khao mong muốn có được cây ổi này, nên họ đã để lại cho tôi” – ông Thọ cho biết.
       Chiều dài của thân cây khoảng hơn 1m. Từ gốc cho tới hết thân cây xuất hiện rất nhiều các nốt sần, u xoắn, bìu, và nhiều hang hốc toát lên vẻ già nua, cổ kính của cây ổi quý này.



       Sau khi được chủ cũ đồng ý để lại cho cây ổi quý hiếm, đã từng khiến ông mất ăn, mất ngủ này, ông Thọ tỏ ra rất vui mừng. Song để vận chuyển được cây ổi về Hà Nội, ông đã phải tốn kém rất nhiều tiền của, công sức. Bởi cây ổi không phải là loài cây dễ sống, đặc biệt đây là cây ổi quý, có tuổi đời hàng trăm năm tuổi, thì không dễ sống chút nào, do đó việc bảo quản, phương cách di dời phải hết sức cẩn thận, chặt chẽ.
        Mặc dù có hình dạng, vẻ bề ngoài già nua, rêu phong, sần xùi cổ kính, song cây ổi quý này vẫn toát lên vẻ khỏe khắn đầy sự sống, vẫn giữ được màu da hồng nâu đỏ đặc trưng của vỏ cây ổi.
Song tất cả những lo toan rồi cũng đã qua, cuối cùng ông Thọ cũng đã đưa được cây ổi quý về đến Hà Nội. Ngay sau đó ông chuẩn bị tất cả những khâu tốt nhất từ đất, nước, cho đến các hóa chất kích thích, dưỡng cây để kịp thời đưa cây về với môi trường đất.
           “Những ngày đầu, tôi chăm nó còn hơn chăm vợ đẻ. Đến nỗi tôi có thể đếm được cây có bao nhiêu cái nốt sần, có bao nhiêu lá, hoa, quả… Ngay đến bây giờ cũng vậy, dường như không có ngày nào là tôi không đứng ngắm ngía cây ổi này, trừ những ngày đi công tác xa nhà. Hễ vài ngày không được nhìn thấy nó lại thấy nhớ và thấy như thiêu thiếu một cái gì đó” – ông Thọ tâm sự.
Không chỉ vậy, trên thân hình sần xùi, rêu phong, gay góc già nua ấy, vẫn đâm chồi, nảy lộc, những cành cây vẫn vươn cao phát triển, những chồi non vẫn đang ra lá, những bông hoa vẫn đang nở, và những quả ổi từ xanh, cho đến chín mềm đều có cả.
        Ông Thọ cho biết,: Dựa vào kinh nghiệm chơi cây, ông và nhiều người chơi cây khác đều nhận định, cây ổi này có tuổi đời khoảng 300 năm tuổi. Theo ông Thọ, sở dĩ nhiều người nhận định như vậy, bởi nhìn vào những nốt sần, lớp vở, những u xoắn trên cây ổi này, thì nó phải có tuổi đời hơn 300 năm, vì chỉ có những cây ổi có tuổi thọ lớn như vậy thì mới có thể tạo thành những nốt u sần, mắt xoắm, hốc hác như vậy được.
        Từ khi ông Thọ chơi cây ổi quý này đã có hàng trăm, thậm chí cả nghìn người đến chiêm ngưỡng, nhiều người gạ mua cây ổi này từ vào trăm triệu đồng, thậm chí có nhiều người đã từng trả hơn 1 tỷ đồng, nhưng ông vẫn không bán.


         
       Không chỉ có cây ổi vô cùng quý hiếm, độc lạ, có giá lên đến cả 100.000 đô la Mỹ, vườn cây cảnh của gia đình ông Thọ còn có hàng trăm cây quý hiếm khác, có rất nhiều cây có thế, dáng, hình thù rất độc đáo, lạ mắt, khiến người xem cứ đi đến hết ngạc nhiên này, đến ngạc nhiên khác, không muốn rời vườn cây.
         Ông Thọ cho biết, chơi cây cảnh là phải có tình yêu và sự đam mê. Giá cây cảnh có thể dựa vào nhiều yếu tố khác nhau để định giá. Như độ tuổi của cây, xuất xứ, nguồn gốc, dáng, thế của cây… “Song chơi cây nghệ thuật là vô giá. Bởi với người biết chơi, thích chơi thì cây ổi này có giá rất đắt, hoặc vô giá, song người không thích thì nó không có giá trị gì, có khi cho họ cũng chẳng lấy. Vì thế với tôi cây ổi này là vô giá, thì nhiều người trả tiền tỷ cũng không có ý nghĩa gì” – ông Thọ chia sẻ.
Theo Dân Việt

VỀ HAI BÀI THƠ NGUYỄN TRÃI GỬI THỊ LỘ

                                         Nguyễn Trãi và Thị Lộ

        Thuở còn ngồi trên ghế nhà trường ,học sinh nào cũng thích thú khi nghe thầy giảng về bài thơ "Ghẹo Thị Lộ" tương truyền là của Nguyễn Trãi.Lớn lên rồi có con ,có cháu khi cùng bạn bè ôn lại chuyện học văn thơ ngày trước khó thể hình dung được một đại công thần, vào thời Khổng giáo cực thịnh ở nước ta, lại có thể cợt nhả một thiếu nữ mới lớn, đáng hàng cháu chắt của mình. Bài thơ này sau này bị nhiều người phản bác cho rằng tác giả không phải là Nguyễn Trãi mà có một bài thơ khác,bài thơ tình đầu tiên của văn học cổ Việt Nam, mới chính là của ông .
( Chú thích của blogger )

A.Bài thơ Ghẹo Thị Lộ không phải là của Nguyễn Trãi

Ai cũng biết bài thơ gọi là ‘Ghẹo Thị Lộ’ tương truyền là của Nguyễn Trãi:

Ả ở đâu bán chiếu gon,
Hỏi xem chiếu ấy hết hay còn?
Xuân thu nay được bao nhiêu tuổi
Đã có chồng chưa được mấy con?

Và bài thơ trả lời tương truyền là của thiếu nữ Thị Lộ:

Em ở Hồ Tây bán chiếu gon,
Việc chi ông hỏi hết hay còn,
Xuân thu nay được trăng tròn lẻ,
Chồng còn chưa có, có chi con!

Bài thơ suông sẻ, không có chữ khó do ngày xưa gọi cách khác nay cách khác, cũng không có cấu trúc câu văn làm khổ người đọc hiện nay. Chỉ có một từ khó là gon trong từ chiếu gon. Tự điển Huình Tịnh của không có từ gon, tuy rằng có tới 53 mục từ chiếu như sau: 

Chiếu cạp | Chiếu bông | Chiếu du | Chiếu chẽ | Chiếu chỉ | Ban chiếu chỉ | Chiếu | Chiếu thơ | Chiếu dụ | Chiếu liếp | Chiếu lác | Chiếu mây | Chiếu ngà | Chiếu bạch định | Chiếu kế | Hàng chiếu liếp | Chiếu hoa | Chiếu dày trân | Chiếu nôi | Chiếu manh | Chiếu đất màn trời | Chiếu sáng | Chiếu khắp | Chiếu hào quang | Nhựt nguyệt tuy minh nan chiếu phúc bồn chi hạ | Ngồi đồng chiếu kính | Chiếu ứng| Chiếu theo | Chiếu giám | Linh tê chiếu thủy | Đèn chiếu ngủ sắc | Chiếu tướng | Chiếu cố | Chiếu con cờ | Chiếu diễn | Đổng giám, chiếu giám, giám lượng, giám nguyên | Đắp chiếu dọc | Chiếu đắp | Liệt chiếu giầng | Giầng cao chiếu sạch | Giầng ngà chiếu ngọc |Chiếu hội | Chiếu y | Chiếu kiến | Ngồi đồng chiếu kiến | Chiếu kính | Chiếu lâm | Chiếu lệ | Chiếu luật | Ngồi đồng chiếu kinh | Chiếu nhận | Chiếu quản | Ra chiếu chỉ | 

Hai tự điển Génibrel và Taberd đều có giải thích gon 棍 (mượn từ côn) là một loại lác, loại bàng (espèce de jonc). Chắc xưa ở miền Nam có nhiều loại lác, bàng để làm chiếu làm nóp, làm giỏ, làm cặp học trò, làm buồm nên vùng chợ lớn ngày xưa có đường tên gọi là Quaie des Joncs…

Ngoại sử kể lại là từ sau cuộc đối đáp đó cô bán chiếu Thị Lộ trở thành nàng hầu thân cận nhứt của đại thần Nguyễn Trãi… và sau đó xảy ra chuyện tru di tam tộc họ nhà Nguyễn Trãi do cái án vườn trái vải (lệ chi viên).

Tôi không được hân hạnh thấy hai bài xướng họa trên trong chính sử nào, của Ngô Sĩ Liên chẳng hạn, cũng chưa thấy trong một sách Nôm nào, chỉ thấy trong các sách bằng quốc ngữ chép qua chép lại.

Từ đó tôi ngờ rằng hai bài xướng họa nầy xuất phát từ cảm hứng của một nhà Nho nào đó khoảng giao thời giửa hai thế kỷ 19, 20, cảm hứng phát ra từ trong thâm tâm ông - hay do ông mô phỏng một bài thơ nào mà ông thich - trong khi ông sáng tác ra truyền thuyết ‘Thị Lộ- Con rắn trả thù’ để giải thích về trường hợp oan ức của đại công thần Nguyễn Trãi. Lý do là ta khó thể hình dung được một đại công thần, vào thời Khổng giáo cực thịnh ở nước ta, lại có thể cợt nhả một thiếu nữ mới lớn, đáng hàng cháu chắt của mình. Sự tưởng tượng của tác giả bài thơ đó càng bộc lộ hơn khi ta đọc Quốc Âm Thi Tập của Nguyễn Trãi với lời thơ gút mắt xa xưa của vần thơ cũng như của ngôn từ. Lấy đại bài đầu tiên: Thủ vĩ ngâm:

Góc thành Nam lều một căn.
No nước uống, thiếu cơm ăn.
Con đòi trốn dường ai quyến,
Bà ngựa gầy thiếu kẻ chăn.
Ao bởi hẹp hòi khôn thả cá,
Nhà quen thú thứa ngại nuôi vằn.
Triều quan chẳng phải ẩn chẳng phải.
Góc thành Nam lều một căn.

Bài thơ có hai điểm khó căn bản:

a. Từ ngữ xưa: con đòi (tớ gái, hầu gái, tỳ nữ..), bà ngựa (con ngựa, ngựa), vằn (con chó, con vện), quyến (dụ, dụ dỗ), hẹp hòi (chật chội, nhỏ), thú thứa (thanh thản, thong thả), triều quan(quan trong triều đình).
b. Cách nói khác ngày nay: no nước uống (nước thì có nhiều), thiếu cơm ăn (thức ăn thì không đù), dường ai quyến (bỏ đi, như là có ai dụ dỗ)…

Không phải chỉ có bài nầy mới khác xa với hơi hướm của bài ghẹo Thị Lộ, bài nào trong Quốc Âm thi Tập cũng vậy, khác biệt như trắng và đen.
Chuyện nầy cũng như chuyện quyển Gia Huấn Ca mà trước đây có thời được gán cho Nguyễn Trãi, và mấy chục năm trước cái thoại nầy đã bị bác bỏ đi bởi học giới.
Mươi năm trước tôi được người bạn tặng cho quyển sách mỏng, toàn chữ Nôm viết ở mặt sau những tờ lịch sách, nói là sưu tập ở Cái Tàu Hạ, Sadéc. Trang đầu có ghi Tân Dậu niên 辛酉年, bát nguyệt 捌月, sơ thập nhựt 初拾日, trò Qui ký 徒䢜記 . Tức là trò Qui ghi chép ngày mồng 10, tháng tám, năm Tân Dậu, trong đó có bài thơ tôi xin ghi lại (theo bản chụp trên):

- Con gái nhà ai bán rượu ngon,
Lại đây anh hỏi hết hay còn.
Xuân đến năm nay mười mấy tuổi,
Thằng bồng con nẩy cháu hay con.

- Vốn thiệt tôi là bán rượu ngon,
Mua không mà hỏi hết hay còn.
Xuân đến năm nay mười tám tuổi,
Chồng đà chưa có lọ là con.
(NVS phiên âm)

Bài chép trong sách Nôm năm Tân Dậu (1921) vậy nó phải được truyền tụng ở đâu đó cả vài thập niên trước.
Và chắc hẳn là từ sự truyền tụng đó một thoại ta có bài bài bán rượu ngon nầy và một thoại ta có bài bán chiếu gon nói ở trên.
Tóm lại bài bán chiếu gon chắc chắn là không phải của Nguyễn Trãi. Nếu ở đâu đó có học giả nào đã xác nhận điều nầy với lý chứng khác thì chúng tôi rất mừng và cũng rất cảm ơn.
                                                         Nguyễn Văn Sâm 

(California, 26 tháng 9 năm 2017)

-------------------------------

B.   Về bài thơ tình của Nguyễn Trãi gửi Nguyễn Thị Lộ 

Giáo sư người Nga chuyên nghiên cứu văn học Việt Nam, N.I.Nikulin, trong công trình Văn học Việt Nam sơ thảo có cho rằng, bài thơ tình đầu tiên trong văn học Việt Nam là bài Xuân nhật tức sự 春日即事(1) của Huyền Quang (1254-1334) thời Trần. Nhưng bài ấy đã được GS Lê Mạnh Thát xác minh là một bài thơ của Trung Hoa chép nhầm vào văn học Việt Nam(2).

Bản Phúc Khê

Bài thơ của Nguyễn Trãi gửi Nguyễn Thị Lộ:

Loàn đan ướm hỏi khách lầu hồng,

Đầm ấm thì thương kẻ lạnh lùng,

Ngoài ấy dầu còn áo lẻ,

Cả lòng mượn lấy đắp cho cùng(3)

Bài thơ có những từ cổ như loàn đan: mạo muội, dám xin…; cả lòng: cả là lớn, rộng…, cả lòng: rộng lòng…

Thời điểm ấy như ta đã biết, Nguyễn Thị Lộ đã vào kinh làm Lễ nghi học sĩ trong cung vua Lê Thái Tông, Nguyễn Trãi thì ở Côn Sơn… Cho nên nói là ngoài ấy (ngoài kinh đô - đối với trong này: Côn Sơn).

Bài thơ nói với ta điều gì?

Trước hết, nó hé lộ cho ta một góc tình riêng, một góc tâm hồn rất đáng yêu, gần như là duy nhất trong 254 bài thơ Nôm của Nguyễn Trãi. Những bài thơ khác của ông, cả Nôm lẫn Hán, là những bài thơ thế sự, quốc sự, đạo đức, giao hòa với thiên nhiên… Chỉ duy có bài thơ này là bài thơ của Nguyễn Trãi-tình nhân. Người tình nhân ấy là người anh hùng Bình Ngô khai quốc, một nhà chính trị - quân sự, văn hóa vào hàng lỗi lạc nhất của quốc gia và của cả nhân loại nữa (ta nhớ câu của Irene Faber, nhà văn Đức: “Vào thế kỷ XV, châu Âu chưa có một nhân vật nào lớn như Nguyễn Trãi”).

Cái người thương, cái người yêu…, cái người tri kỷ nữa của Nguyễn Trãi… đã phải vào kinh theo lệnh vua. Một cuộc ly biệt đứt ruột. Nghĩa quân thần, luật lệ phong kiến ngày xưa, mệnh vua, vua bắt chết còn phải chết, huống chi là một người thiếp, một người bé mọn. Ngay luật lệ Trung cổ châu Âu, cũng còn có luật “hưởng trinh” (droit de cuissage), nghĩa là lãnh chúa là người được hưởng đêm đầu tiên của cặp vợ chồng nông nô mới cưới. Không rõ làm sao bà Lộ lọt vào mắt của vua Thái Tông, và không hiểu ông vua 20 tuổi này nghĩ gì khi cướp đi người thiếp yêu của vị đại công thần của triều đại - người đã từng bày mưu thắng giặc và góp công cả sáng lập nên triều đình mà Thái Tông là người kế nghiệp! Đây là cả một tấn kịch và về sau là cả một bi kịch.

Và thế là bà Lộ vào cung làm một chức quan là Lễ nghi học sĩ, một chức quan “giữ việc nghi điển, nghi trượng, pháp vật”, “phụ nữ được phong học sĩ là điều rất hiếm”(4). Chức quan ấy rõ ràng không phải là để theo “hầu” vua, ở bên cạnh vua, theo vua đi tuần du… Đủ biết chức quan ấy của bà Lộ chẳng qua chỉ là “hư chức”, chỉ là cái cớ để Thái Tông bắt Nguyễn Thị Lộ vào cung.

Trở lại bài thơ. Nguyễn Trãi ở Côn Sơn nhớ thương biết mấy người yêu. Ông có một chút ghen hờn thường tình của một người yêu: em ở trong cung “đầm ấm” thế, có thương kẻ ở “ngoài nội” này “lạnh lùng”. “Lạnh lùng” thì dễ hiểu, nhưng còn “đầm ấm” với ai khi xa cách người tình! Trong tiếng Việt, từ “đầm ấm” thường chỉ cảnh một gia đình thương yêu, hòa thuận, cơm lành canh ngọt… “cảm giác ấm cúng do quan hệ gần gũi thương yêu nhau - cảnh gia đình đầm ấm” (Từ điển tiếng Việt, Hoàng Phê chủ biên, tr.389). Nhưng một chút nghi ngờ trong yêu mến: ông vẫn nghĩ là bà vẫn “thương” ông, thương kẻ vì cách xa nên phải “lạnh lùng”.

Và một tứ thơ đột xuất, vụt hiện: Ở ngoài đó, “ví dầu” - nếu như có chiếc “áo lẻ”, người hãy rộng lòng đem đắp (“cho cùng”: cho cả hai ta? Cho đôi ta cùng đỡ “lạnh” - đỡ cô đơn? Nghĩa ấy có trong ca dao: “Ai đi đợi với tôi cùng/ Tôi còn dở mối tơ hồng chưa xe”. “Ai ơi thương lấy nhau cùng/ Đỗ ngâm ra giá đãi đằng nhau chi”). Chiếc áo lẻ (khác “áo kép”, nghĩa là một chiếc áo mỏng nhẹ, đơn giản, một chiếc áo mặc trong chứ không phải áo khoác ngoài như một chiếc áo chầu của bà Lễ nghi học sĩ?(5). Sự nài xin rất giản dị. Nhưng chiếc áo có hơi ấm của người yêu đó là cả một niềm yêu thương, một trời nhớ thương, một tín hiệu tình yêu vô tận…

Ta chú ý đến ngữ điệu của bài thơ này: nó rõ ràng là sự bày tỏ tình yêu, là sự bình đẳng trong yêu thương giữa hai người nam - nữ, là sự “hạ mình” của một vĩ nhân! Trước một người đẹp, một người yêu thông tuệ, Nguyễn Trãi đã bộc bạch lòng mình một cách chân tình. Ở đây ta không thấy hơi hướng dấu vết gì của vĩ nhân, chỉ thấy tình nhân, một tình nhân đích thực, trọn vẹn. “Dám xin” (loàn đan)(6); ướm: thăm dò, ướm ý, ướm lời, và ướm hỏi; nghĩa là chưa dám nói thẳng ra…

Thơ tình Việt Nam sau Nguyễn Trãi, kể cả thơ thời ta nữa, có bài nào “hiện đại” hơn bài này?

* * *

Về tuổi tác bà Nguyễn Thị Lộ: có thuyết nói bà Lộ theo Nguyễn Trãi đi kháng chiến Lam Sơn, nghĩa là có thể đi vào khoảng 1416 (năm “Hội thề Lũng Nhai” có Nguyễn Trãi tham dự) đến 1427 (năm khởi nghĩa thành công). Nếu thế thì bà Lộ lúc này đã luống tuổi. Nguyễn Trãi lúc này đã khoảng 60, thì bà Lộ bao nhiêu? Và tại sao Thái Tông lại có thể mê một người phụ nữ luống tuổi đến như vậy? Nhà vua thiếu gì…

Tờ bìa Ức Trai Di TậpDòng bên phải: Tự Đức Mậu Thìn thu Dòng giữa: Ức Trai tập Dòng bên trái: Phúc Khê nguyên bản

Tôi cho rằng, giả thuyết đó khó đứng vững về nhiều phương diện. “Thế sự trai yêu thiếp mọn” 世事𤳆腰妾悶 (Nguyễn Trãi - Bảo kính cảnh giới bài 52 - Quốc âm thi tập). Nguyễn Trãi lấy bà Lộ là “nạp thiếp”, bởi ông đã có vợ rồi (có bà vợ lẽ Phạm Thị Mẫn, có mang, trốn thoát trong thảm họa tru di, sau sinh ra Anh Vũ, được Lê Thánh Tông cho làm tri huyện (1464). “Nạp thiếp”, thì thiếp phải trẻ. Bà mẹ Nguyễn Du, con của một “kế toán trưởng” (câu kê) trong dinh Nguyễn Nghiễm, lúc lấy Nguyễn Nghiễm mới 16 tuổi, còn ông đã 48. “Lão dương” và “thiếu âm”.

Giai thoại Người con gái bán chiếu gon ở Tây Hồ; người con gái “Xuân thu tuổi mới trăng tròn lẻ”, tuy là giai thoại, nhưng cũng có thể có phần sự thực là người mà Nguyễn Trãi yêu mới chỉ chừng 16 tuổi! Ngày xưa, 13 tuổi đã có chồng, và gái 30 tuổi “đã toan về già”! Như vậy, Nguyễn Trãi có thể đã lấy bà Lộ, hợp lý nhất là sau khi kháng chiến thắng lợi, và lúc ấy bà rất trẻ (đi kháng chiến gian khổ mà “nạp thiếp”, rồi mang vào ở trong quân dinh - tầng trên thì Lê Lợi, tầng dưới là hai vợ chồng Nguyễn Trãi, như một nhà văn viết trong tiểu thuyết, sao tiện?).

Thế thì lúc Thái Tông mất (1442), bà Lộ nhiều lắm cũng chưa đến 30, cái tuổi mà tình dục học phương Tây cho là ở độ chín mùi nhất của tình dục (còn Thái Tông lúc mất mới 20 tuổi). Chắc chắn bà Lộ là người hay chữ, cũng có thể là một nghệ sĩ, một thi nhân nữa, nhưng trước hết phải là người rất đẹp. Một người mà vua phải mê, phải dùng quyền lực để đưa vào cung (ta nhớ chuyện Đường Minh Hoàng lấy Dương Quý Phi, vợ của con là Thọ Vương, khó nhọc đến thế nào), hẳn phải là một giai nhân tuyệt thế.l

 _____

(1) N.I.Nikulin - Lịch sử văn học Việt Nam, Trung tâm Nghiên cứu Quốc học dịch, NXB Văn Học 2007, tr.574.

(2) Lê Mạnh Thát: Về tác giả bài thơ “Xuân nhật tức sự”, Tạp chí Văn Học, số 1/1984, tr.164-167. Bài Xuân nhật tức sự 春日即事 như sau:

Nhị bát giai nhân thích tú trì

Tử kinh hoa hạ chuyển hoàng ly

Khả lân vô hạn thương xuân ý

Tận tại đình trâm bất ngữ thì

二八佳人刺繡持

紫荊花下轉黃鸝

可憐無限傷春意

盡在停針不語時

“Giai nhân đôi tám ngồi thêu

Dưới dàn kinh tía oanh chào líu lo

Cảm thương xuân ý vô bờ

Là khi không nói thẫn thờ dừng kim”

(Theo một bản dịch cũ)

(3) Xem Nguyễn Trãi toàn tập - Tân biên, tập 3, tr.1103 (bài 209). Trung tâm Nghiên cứu Quốc học biên khảo, NXB Văn Học, 2000.

(4) Đỗ Văn Ninh - Từ điển chức quan Việt Nam, tr.400, NXB Thanh Niên, Hà Nội, 2002.

(5) Cụ Đào Duy Anh chú là cái áo thừa, áo không vào bộ thì có lẽ cũng cùng ý ấy. Còn chú: “chỉ cái áo lẻ loi, đơn chiếc, mà cũng là chỉ cảnh lẻ loi, cô đơn” như chúng tôi ở tr.1102 Nguyễn Trãi toàn tập - Tân biên thì có lẽ chỉ đúng ở phần đầu.

(6) “Loàn đan”, hoặc “làn đan” là một từ cổ. (Nó xuất hiện một lần nữa trong thơ Nguyễn Trãi bài 139: “Ta gìn nhân nghĩa chớ loàn đan”). Cụ Đào Duy Anh chú là lăng loàn, trái đạo. Xét trong văn cảnh câu thơ đang xét trên đây thì loàn đan không thể hiểu với ý nghĩa nặng nề như vậy, mà chỉ nên hiểu là mạo muội, dám xin.

"VUA SÁM HỐI" - BỨC DỊ TƯỢNG ĐỘC NHẤT VIỆT NAM

Bức tượng được sơn son thiếp vàng, tạc hình ảnh một nhà vua mặc triều phục đang quỳ gập người, hai bàn tay cung kính mở rộng để trên mặt đất, còn bên trên lưng là một pho tượng Phật cao lớn ngồi trên tòa sen nằm đè lên.

Tượng “Phật cưỡi vua” độc nhất vô nhị

Một chiều thu lang thang trên những con phố ở Hà Nội, đi ngang qua con phố Hàng Than, thấy chùa Hòe Nhai ngày nào giờ sửa sang lại khang trang quá, cửa chùa để ngỏ, tôi chợt dừng bước ghé chân vào thăm để tìm một chút tĩnh lặng giữa những mớ bộn bề của cuộc sống.

Mặt tiền của chùa Hòe Nhai ở Hà Nội.

Từng ngọn gió thu mát rười rượi thổi dọc theo dãy hàng lang đi quanh chùa, lại thêm cảnh vật yên tĩnh, trong lành khiến tâm hồn thư thái đến lạ thường. Đi dạo một vòng quanh chùa, bất ngờ tôi phát hiện ở gian phòng thờ bên trái thượng điện có một bức tượng hết sức kỳ dị thật mà không một ngôi chùa nào khác có được.

Đó là một bức tượng to, được sơn son thếp vàng, tượng tạc hình ảnh một nhà vua mặc triều phục đang quỳ gập người, hai bàn tay cung kính mở rộng để trên mặt đất, còn bên trên lưng là một pho tượng Phật cao lớn ngồi trên tòa sen đè lên lưng nhà vua.

Đem sự tò mò đến hỏi trụ trì của chùa là hòa thượng Thích Tâm Hoan, tôi mới được hay biết đằng sau bức tượng này là cả một truyền kì dài gắn với tên tuổi của một vị vua trong lịch sử phong kiến Việt Nam.

Trụ trì Thích Tâm Hoan cho biết: “Bức tượng này là độc nhất vô nhị, không chỉ ở Việt Nam mà ngay cả trên thế giới, có bao nhiêu người được chiêm ngưỡng là bấy nhiêu sự ngỡ ngàng và ngạc nhiên khi được nghe về huyền tích sự ra đời của tượng “vua sám hối”.

 Nhiều người khi nhìn bức tượng này cho rằng đây là một sự trừng phạt nhưng trái lại, “Dáng quỳ gối phủ phục sát mặt đất của tượng vua thể hiện một sự quy phục tuyệt đối. Đó là sự hối lỗi chân thành, một sự thay đổi xuất phát từ sâu sắc trong tim chứ không gượng ép và do đó đây là một sự nhận lỗi, sửa sai chứ không phải là một sự trừng phạt”, nhà sư Thích Tâm Hoan nói.

“Pho tượng không chỉ là một sự hoài cổ, mà nó là một bài học lưu truyền cho muôn đời sau học tập. Làm người ai cũng phải sửa bỏ thói hư tật xấu thì mới đạt được kết quả tốt. Ai sống trên đời cũng đều mắc sai lầm, nhưng điều quan trọng là phải biết nhìn nhận và sửa sai, để được tha thứ. Khi biết nhận lỗi, những người khác sẽ không đánh giá và quy tội nữa.

Sự ra đời của pho tượng sám hối kỳ lạ

Theo lời của trụ trì Thích Tâm Hoan, thì vào khoảng năm 1670, lúc này Phật giáo đang trong thời kỳ suy sụp, các nhà sư đều điêu đứng vì bị cho rằng sự tồn tại của họ là không có lợi cho xã hội, các tăng ni và phật tử trong chùa đều là những người lười nhác và sống ỉ lại vào sự hảo tâm của mọi người, lãng phí của cải.

Khi vua Lê Hy Tông lên nắm quyền năm 1675 đã ra sắc lệnh đuổi hết sư sãi ở các chùa lên rừng, ai ngoan cố không đi sẽ bị khép vào trọng tội đem ra xử trảm, khiến Phật giáo thời kỳ này rơi vào thảm cảnh hơn bao giờ hết trong lịch sử. Chùa triền bỏ hoang, kẻ cắp vào tàn phá, các nhà sư phải bỏ lên rừng, nhiều người không chịu được đói rét lại cởi áo cà sa quay về kiếp phàm trần.

Cùng thời gian này có một vị thiền sư đắc đạo tên Tông Diễn, ông thuộc thế hệ thứ hai của phái Tào Động. Ông được mọi người thời bấy giờ gọi là “tổ cua” vì tương truyền có một lần Tông Diễn mua được một mớ cua mẹ sau đó liền thả hết chúng trở về mương vì khi nhìn thấy chúng sùi bọt ông cho rằng chúng đang than khóc cho số phận của mình.

Nhìn thấy sự đi xuống của Phật giáo và sự khốn khổ của các vị sư, Tông Diễn đã quyết tâm tìm cách trở về kinh thành Thăng Long nơi có vua Lê Hy Tông ngự để ngộ giác tư tưởng nhà Vua, cứu lại niềm tin Phật pháp vô biên.

Vì khi đó vua Lê Hy Tông đang rất kì thị và căm ghét nhà sư nên Tông Diễn phải cải trang sau đó giả vờ dâng tặng nhà vua một viên ngọc quý, nhưng thực chất bên trong là một tờ sớ được viết bằng tâm huyết của Tông Diễn, giúp vua Hy Tông ngộ ra được chân lý của Phật giáo.

Điều mà bức sớ của Tông Diễn muốn nói với vua Hy Tông là ở đời Trần, đời Lý, các vua hết sức coi trọng đạo Phật và rồi quốc gia thịnh trị, đạo Phật khiến người ta biết ăn uống đúng mực, không sân si, không giết người cướp của, nó như một viên ngọc quý của quốc gia, vậy tại sao cho đến giờ đạo Phật lại bị cho rằng không mang lại lợi ích gì cho xã hội…

Khi truyền đến tay, vua Hy Tông sau khi đọc hết bức sớ chứa đầy những suy nghĩ đúng đắn của vị thiền sư trong giây lát như bừng tỉnh, thoát khỏi cơn mộng mị. Nhà vua liền lập tức cho triệu ngay Tông Diễn vào triều, cúi mình tạ lỗi trước nhà sư, sau đó thu hồi sắc lệnh cấm Phật giáo và hứa sẽ sửa mình với Tông Diễn.

Để thể hiện lòng thành, vua cho người tạc bức tượng lớn mà trong đó có hình nhà vua lấy theo mẫu vua Hy Tông đang phủ phục dưới đất cõng trên lưng tượng đức phật Thích Ca Mâu Ni đang ngồi thiền trên đài sen và đặt tên đó là bức tượng “vua sám hối”.

Tượng “vua sám hối” độc nhất vô nhị đã được ghi vào sách kỷ lục Guinness.

Bức tượng do vua Hy Tông sai tạc ngoài việc để sám hối với đức Phật vì hành động “phá đạo” của mình, ông còn muốn tất cả mọi người hãy tự biết tu thân sửa mình để sống tốt hơn, nhất là những quan lại nắm chức, cầm quyền trong tay cũng phải xem lại chính mình. Sự ngự trị trong cõi này còn có một cõi ngự trị siêu hùng ưu việt hơn, đó là lực lượng của trí tuệ, một sự tự thân, của bản thể duy nhất.

Bức tượng kỳ lạ bí ẩn ở chùa Hòe Nhai, Hà Nội.

Như vua Lê Hy Tông, người mang quyền lực tối cao trong một nhà nước đã biết nhận lỗi, sửa lỗi. Sự sám hối này không chỉ cho mình ông, mà còn để răn dạy bao thế hệ về sau nữa”, nhà sư Thích Tâm Hoan chỉ dạy.

Năm 2006, nhân dịp UNESCO công nhận lễ Phật đản là lễ hội tôn giáo thế giới, nhiều công trình văn hóa Phật giáo đặc sắc khắp châu Á được nhắc đến, trong đó có pho tượng Vua sám hối độc nhất ở Việt Nam, với tạo hình độc đáo. Hiện tượng “vua sám hối” cũng được ghi vào sách kỷ lục Guinness.

Kinh Vân